Đền - chùa Bà Tấm: Dấu ấn văn hóa vùng đất Gia Lâm
Gắn với tên tuổi Hoàng thái hậu Ỷ Lan, cụm di tích đền - chùa Bà Tấm ở xã Gia Lâm, Hà Nội, lưu giữ nhiều dấu tích lịch sử, kiến trúc và văn hóa tín ngưỡng qua các thời kỳ. Nổi bật trong đó là đôi sư tử đá thời Lý và khám thờ gỗ sơn son thếp vàng thời Mạc - hai hiện vật đã được công nhận là Bảo vật quốc gia. Cùng với việc bảo vệ những giá trị vật thể, địa phương đang quan tâm gìn giữ không gian văn hóa liên quan nhân vật lịch sử có nhiều dấu ấn trong đời sống đất nước.
Dấu ấn của một vùng đất thời Lý
Theo tư liệu lịch sử, Hoàng thái hậu Ỷ Lan, tên thật là Lê Thị Yến, sinh tại hương Thổ Lỗi, vùng đất nay thuộc xã Gia Lâm. Sau khi vào cung, bà trở thành Hoàng hậu của vua Lý Thánh Tông, sinh hạ vua Lý Nhân Tông và hai lần đảm nhiệm việc nhiếp chính. Trong thời gian tham gia điều hành đất nước, bà có những đóng góp trên nhiều lĩnh vực, từ việc triều chính, khuyến khích sản xuất nông nghiệp đến chăm lo đời sống nhân dân và phát triển Phật giáo.
Chùa Linh Nhân Tư Phúc được xây dựng tại quê hương bà dưới triều Lý. Sau khi bà qua đời năm 1117, đền thờ được lập để nhân dân tưởng nhớ, tri ân. Qua nhiều thế kỷ, đền - chùa Bà Tấm trở thành địa chỉ sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, đồng thời gắn với ký ức lịch sử về một nhân vật nữ tiêu biểu của triều Lý.
Năm 1996, cụm di tích đền – chùa Bà Tấm được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Giá trị của di tích còn thể hiện qua các dấu tích kiến trúc và hiện vật được lưu giữ tại đây. Kết quả nghiên cứu khảo cổ đã ghi nhận dấu tích kiến trúc thuộc các thời Lý, Trần, Lê và Nguyễn. Những phát hiện này góp phần làm rõ quá trình hình thành, xây dựng và biến đổi của khu di tích qua các thời kỳ lịch sử, là cơ sở quan trọng để bảo tồn di tích đúng hướng, hạn chế nguy cơ làm mất đi những dấu vết quý của quá khứ.
Hai Bảo vật quốc gia qua các triều đại
Đền - chùa Bà Tấm hiện lưu giữ hai Bảo vật quốc gia là đôi sư tử đá thời Lý và khám thờ gỗ sơn son thếp vàng thời Mạc. Hai hiện vật ra đời cách nhau nhiều thế kỷ, mang những đặc điểm riêng về tạo hình, chất liệu và kỹ thuật chế tác.
Đôi sư tử đá thời Lý là hiện vật tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc đá thời kỳ này. Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, thời Lý ghi dấu sự phát triển của kiến trúc và điêu khắc, gắn với đời sống cung đình, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Đôi sư tử đá tại đền - chùa Bà Tấm là nguồn tư liệu có giá trị trong nghiên cứu nghệ thuật tạo hình thời Lý, đồng thời, góp phần khẳng định vị trí của di tích trong hệ thống di sản cổ ở Hà Nội.
Khám thờ gỗ sơn son thếp vàng lại mang dấu ấn của nghệ thuật thủ công truyền thống thời Mạc. Chất liệu gỗ, kỹ thuật sơn son thếp vàng cùng các chi tiết trang trí thể hiện sự công phu trong chế tác đồ thờ và quan niệm thẩm mỹ của người xưa. Hiện vật cũng góp phần cung cấp tư liệu về không gian thờ tự, nghệ thuật trang trí và sinh hoạt tín ngưỡng ở thế kỷ XVI.
Sự hiện diện của hai Bảo vật quốc gia trong cùng một quần thể di tích cho thấy nơi đây lưu giữ những giá trị thuộc nhiều thời kỳ, không chỉ giới hạn ở giai đoạn gắn với Hoàng thái hậu Ỷ Lan. Mỗi hiện vật là một nguồn tư liệu riêng, cần được nghiên cứu, bảo quản và giới thiệu đầy đủ để công chúng hiểu rõ hơn về lịch sử, nghệ thuật và bối cảnh hình thành.
Bên cạnh giá trị của từng bảo vật, không gian kiến trúc, các dấu tích khảo cổ và hệ thống thờ tự cũng góp phần tạo nên diện mạo của di tích. Việc bảo tồn vì thế cần được tiến hành đồng bộ, từ bảo vệ hiện vật quý, gìn giữ các hạng mục kiến trúc đến quản lý cảnh quan và tổ chức hoạt động tín ngưỡng phù hợp.
Gìn giữ di sản, tiếp nối truyền thống
Với người dân địa phương, đền - chùa Bà Tấm là nơi gắn với truyền thống tưởng nhớ Hoàng thái hậu Ỷ Lan và những câu chuyện về quê hương. Hằng năm, các hoạt động lễ hội, dâng hương tại di tích tạo dịp để cộng đồng gặp gỡ, thực hành tín ngưỡng và nhắc nhớ công lao tiền nhân. Năm 2026, địa phương đã tổ chức lễ hội truyền thống đền - chùa Bà Tấm vào tháng 4, lễ tưởng niệm 909 năm ngày mất Hoàng thái hậu Ỷ Lan vào tháng 9.
Theo ông Nguyễn Ngọc Dũng, Phó Chủ tịch UBND xã Gia Lâm, việc gìn giữ và phát huy giá trị cụm di tích đền - chùa Bà Tấm có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn ký ức lịch sử và bản sắc địa phương. Thời gian qua, xã đã quan tâm tu bổ các hạng mục, chỉnh trang cảnh quan và tổ chức các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng tại khu di tích. Đây là những việc làm góp phần duy trì không gian thờ tự, cải thiện điều kiện đón người dân, du khách đến dâng hương và tìm hiểu di sản.
Ông Nguyễn Ngọc Dũng cho biết, thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục chú trọng công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị cụm di tích đền - chùa Bà Tấm, góp phần gìn giữ nơi đây như một không gian văn hóa trang nghiêm, địa chỉ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ và điểm đến giúp người dân, du khách tìm hiểu lịch sử, văn hóa Gia Lâm.