Tham vọng hồi sinh màu xanh giữa đô thị ô nhiễm bậc nhất châu Âu

Với mục tiêu trồng 3 triệu cây xanh và cây bụi vào năm 2030, dự án Forestami không chỉ hướng tới cải thiện môi trường sống, mà còn thể hiện một tư duy quy hoạch mới: đưa thiên nhiên trở thành một phần thiết yếu của hạ tầng đô thị. Việc được Liên hợp quốc vinh danh tại COP17 về đa dạng sinh học là sự ghi nhận đối với nỗ lực này, đồng thời mở ra những gợi ý tiềm năng cho các thành phố đang tìm kiếm giải pháp phát triển bền vững.

Khi đô thị hóa khiến thiên nhiên dần biến mất

Milan là một trong những trung tâm kinh tế, công nghiệp và giao thông lớn của Italia. Tuy nhiên, đằng sau diện mạo hiện đại, năng động của thành phố là những thách thức môi trường ngày càng rõ nét, đặc biệt là ô nhiễm không khí, thiếu hụt không gian xanh và nguy cơ gia tăng nhiệt độ đô thị.

Vị trí địa lý là một trong những nguyên nhân khiến tình trạng ô nhiễm tại Milan trở nên phức tạp. Thành phố nằm trong lưu vực sông Po, nơi điều kiện lưu thông không khí hạn chế, khiến các chất ô nhiễm khó khuếch tán. Tình trạng này còn chịu tác động từ hoạt động nông nghiệp thâm canh, giao thông và mật độ công nghiệp cao tại khu vực phía Bắc Italia.

Theo bảng xếp hạng chất lượng không khí được tài liệu dẫn lại từ IQAir trong tháng 10, Milan từng đứng thứ bảy trong số 10 thành phố ô nhiễm nhất thế giới và là đại diện duy nhất của châu Âu trong danh sách này. Thực trạng đó cho thấy sức ép môi trường mà một đô thị phát triển phải đối mặt khi quá trình đô thị hóa, hoạt động kinh tế và nhu cầu giao thông ngày càng gia tăng.

Trong bối cảnh ấy, mở rộng diện tích cây xanh không còn đơn thuần là giải pháp làm đẹp cảnh quan. Đây đã trở thành yêu cầu gắn trực tiếp với sức khỏe cộng đồng, khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và chất lượng sống của người dân.

Được khởi động từ năm 2019, Forestami ra đời trên cơ sở nghiên cứu khoa học về tiềm năng và lợi ích của rừng đô thị do Đại học Bách khoa Milan thực hiện. Sáng kiến do kiến trúc sư Stefano Boeri khởi xướng, với sự tham gia của chính quyền địa phương, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng dân cư.

Mục tiêu của dự án là đến năm 2030 trồng 3 triệu cây xanh và cây bụi tại khu vực đô thị Milan, tương đương khoảng một cây cho mỗi cư dân; tăng độ che phủ tán cây lên 5% và phục hồi 255 ha diện tích đô thị bị suy thoái, tương đương hơn 350 sân bóng đá.

Từ khi triển khai đến nay, Forestami đã trồng được gần 640.000 cây xanh và cây bụi. Kết quả bước đầu này cho thấy chương trình đang từng bước chuyển mục tiêu quy hoạch thành những thay đổi cụ thể trong không gian đô thị. Forestami không chỉ tập trung trồng cây tại các công viên hiện hữu mà còn hướng tới nhiều không gian khác nhau, từ đường phố, khu dân cư đến mái nhà và mặt tiền công trình. Những khu công nghiệp cũ, bãi đỗ xe và kho chứa hàng cũng được đưa vào kế hoạch phục hồi, biến các khu đất từng bị bê tông hóa hoặc bỏ hoang thành những không gian sinh thái mới.

Ba triệu cây xanh và lời giải cho bài toán khí hậu đô thị

Điểm cốt lõi của Forestami không nằm đơn thuần ở số lượng cây được trồng, mà ở cách dự án nhìn nhận lại vai trò của thiên nhiên trong cấu trúc đô thị. Nếu trước đây, cây xanh thường được xem là yếu tố bổ trợ cho cảnh quan, Forestami hướng tới một tư duy khác: thảm thực vật phải trở thành một phần của hạ tầng đô thị, trực tiếp tham gia điều hòa môi trường và bảo vệ sức khỏe con người.

Trước hết, cây xanh có khả năng góp phần cải thiện chất lượng không khí thông qua việc giữ lại một phần bụi và các hạt ô nhiễm trên bề mặt lá, đồng thời hấp thụ carbon dioxide trong quá trình sinh trưởng. Mặc dù không thể thay thế các biện pháp kiểm soát khí thải từ giao thông và công nghiệp, việc mở rộng diện tích cây xanh có thể bổ sung một giải pháp sinh thái nhằm giảm áp lực môi trường tại những khu vực đông dân cư.

Một lợi ích quan trọng khác là khả năng điều hòa nhiệt độ. Các đô thị có mật độ xây dựng cao thường hấp thụ và giữ nhiệt từ mặt đường, mái nhà và các công trình bê tông. Khi thiếu thảm thực vật, nhiệt lượng tích tụ khiến nhiệt độ khu vực nội đô có thể cao hơn đáng kể so với vùng ngoại ô. Thông qua bóng mát và quá trình thoát hơi nước, cây xanh có thể giúp giảm nhiệt độ tại các khu vực công cộng, tạo môi trường sống dễ chịu hơn. Với Milan, nơi phải đối mặt đồng thời với ô nhiễm không khí và những đợt nắng nóng cực đoan, đây là lợi ích có ý nghĩa đặc biệt.

Không dừng lại ở việc cải thiện vi khí hậu, phục hồi các khu đất đô thị bị suy thoái còn góp phần mở rộng môi trường sống cho các loài sinh vật, tăng cường kết nối giữa những khu vực sinh thái vốn bị chia cắt bởi hạ tầng xây dựng.

Kiến trúc sư Stefano Boeri, người sáng lập Forestami nhấn mạnh rằng cây cối và thảm thực vật cần trở thành một phần không thể thiếu của cơ sở hạ tầng đô thị. Theo ông, để đưa thiên nhiên trở lại thành phố, cần một cách tiếp cận trên quy mô toàn khu vực, trong đó, cây xanh tham gia định hình lại đường phố, không gian công cộng và khu dân cư.

Thông điệp phục hồi thiên nhiên toàn cầu

Một yếu tố quan trọng tạo nên sức lan tỏa của Forestami là khả năng huy động sự tham gia của nhiều chủ thể trong xã hội. Với mục tiêu trồng 3 triệu cây xanh, chính quyền không thể chỉ dựa vào ngân sách công, hay các chương trình trồng cây tập trung. Sự đồng hành của doanh nghiệp, trường học, tổ chức xã hội và người dân là điều kiện cần thiết để duy trì dự án trong dài hạn.

Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), Forestami đang mở rộng khả năng tiếp cận không gian xanh, đồng thời thu hút học sinh tham gia các hoạt động phục hồi thiên nhiên. Khi người dân cùng trồng, chăm sóc và bảo vệ cây xanh, trách nhiệm môi trường không còn là nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý, mà trở thành một phần của đời sống cộng đồng. Đây cũng là yếu tố giúp các dự án xanh có khả năng duy trì lâu dài, tránh tình trạng trồng cây theo phong trào nhưng thiếu nguồn lực chăm sóc sau đó.

Tuy nhiên, tham vọng trồng 3 triệu cây xanh cũng đặt ra những yêu cầu không nhỏ. Việc lựa chọn giống cây phù hợp với khí hậu và thổ nhưỡng, bảo đảm nguồn nước, duy trì tỷ lệ cây sống và chăm sóc cây trong nhiều năm là những vấn đề cần được tính toán đồng bộ. Hiệu quả của dự án không thể chỉ được đánh giá bằng số cây đã trồng, mà còn phải thể hiện qua mức độ cải thiện chất lượng môi trường và khả năng phục hồi hệ sinh thái.

Đặc biệt, cây xanh không thể thay thế các chính sách kiểm soát ô nhiễm từ nguồn. Đối với Milan, việc phát triển rừng đô thị cần được triển khai song song với kiểm soát khí thải giao thông, công nghiệp, chuyển đổi năng lượng và phát triển giao thông công cộng. Chỉ khi kết hợp các giải pháp này, thành phố mới có thể giải quyết căn cơ những thách thức môi trường.

Trong bối cảnh đó, việc Forestami được Liên hợp quốc công nhận là một trong những Dự án Phục hồi Thế giới tiêu biểu tại COP17 về đa dạng sinh học, tổ chức ở Yerevan (Armenia) ngày 29-10, mang ý nghĩa đáng chú ý. Đây là một trong năm dự án toàn cầu được trao danh hiệu và là dự án duy nhất đến từ châu Âu trong đợt công nhận này.

Từ một sáng kiến nghiên cứu khoa học khởi động năm 2019, Forestami đang từng bước trở thành chương trình chuyển đổi không gian đô thị với sự tham gia của toàn xã hội. Với Forestami, Milan đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: thiên nhiên không phải phần còn lại sau quá trình đô thị hóa, mà phải là một phần không thể thiếu trong quy hoạch và phát triển đô thị bền vững.

Kim Phượng tổng hợp