Giữ nhịp “chợ xưa” trong tâm thức hôm nay

Xuất phát từ nhu cầu ban đầu của con người là muốn trao đổi những thứ mình làm ra để mang về những thứ mình không có, chợ đã xuất hiện. Từ bao đời nay, chợ gắn bó mật thiết với quá trình hình thành và phát triển của các cộng đồng dân cư Việt Nam. Tùy theo điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt và đặc điểm kinh tế của từng địa phương, chợ mỗi nơi mỗi khác. Chợ có thể họp ở đầu làng, ven sông, ngã ba đường, chân đê, hay có thể chen giữa những con phố nhỏ đông đúc. Chợ có thể họp buổi sáng mỗi ngày, họp theo phiên hoặc chỉ diễn ra vào những dịp đặc biệt.

Thế nhưng, người dân Việt đến chợ không chỉ để trao đổi, mua bán hàng hóa. Có người ra chợ để ngắm, để nhìn, để dạo chơi. Có người ra chợ để thăm hỏi, giao lưu, kết nối. Lại có người đi chợ để xem có gì mới lạ. Nhà nghiên cứu Đinh Hồng Cường chia sẻ: “Các cụ ta xưa kia rất để tâm khi ra chợ, đặc biệt là phụ nữ. Xem những thước phim tư liệu sẽ thấy các cụ bà thường đội nón ba tầm, hay nón thúng quai thao, mặc áo tứ thân, sau này là áo năm thân, để đi chợ. Chợ chính là nơi để những người phụ nữ quê phô diễn vẻ đẹp tự nhiên, thuần hậu”.

Với người dân nước Việt, chợ là một không gian sinh hoạt cộng đồng đặc biệt. Trong không gian ấy, người ta đến chợ để mua bán, cũng để gặp gỡ, trao đổi thông tin về mùa màng, thời tiết, công việc, hay những sự kiện đang diễn ra trong làng, ngoài phố. Các mối quan hệ xã hội cứ như vậy mà được bồi đắp, duy trì. Một lời chào người bán hàng quen, câu hỏi thăm sức khỏe, vài phút trò chuyện về giá cả, về gia đình, hay chuyện trong xóm, trong làng cũng đủ tạo nên sự gần gũi, thân quen khiến những người có tuổi thơ gắn liền với chợ, sau này trưởng thành vẫn “thèm một lần về đi chợ quê xưa”.

Đặc biệt, chợ còn được ví như một lớp học đời thường, nơi mỗi người có thể tích lũy kinh nghiệm sống qua quan sát và tương tác. Trẻ nhỏ theo mẹ đến chợ học cách chọn mớ rau, con cá, học nhận biết thực phẩm, phân biệt hàng hóa, cách mặc cả một món hàng, hay làm quen với những phép ứng xử trong giao tiếp. Người lớn đến chợ biết thêm cách nấu một món ăn mới, rèn thêm cách quan sát, ứng xử, sẻ chia, và học thích nghi với những thay đổi của cuộc sống. Đây là những “bài học cuộc đời” mà không ngôi trường, cuốn sách nào có thể giảng dạy, nó chỉ được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng chính những trải nghiệm bình thường nhất.

Theo TS Hồ Thị Giang, giảng viên Khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, Trường Đại học Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, phần lớn chợ gắn liền với làng, và làng như một “quốc gia thu nhỏ” với không gian bao gồm hội đồng kỳ mục, hương ước, luật tục và có những mã văn hóa chung như cây đa, bến nước, mái chợ, sân đình. Vì vậy, chợ không chỉ là nơi để bán mua, mà còn là không gian xã hội, là bối cảnh văn hóa, và còn là trung tâm của thông tin của cộng đồng.

“Xưa kia, những thông báo, cáo thị thường được dán tại chợ - nơi đông người qua lại để mọi người cùng biết. Những câu chuyện truyền miệng, những lời hỏi han, trao đổi cũng góp phần tạo nên mạng lưới thông tin tự nhiên của đời sống dân cư”, TS Hồ Thị Giang cho hay.

Ngày nay, nhịp sống công nghiệp và quá trình đô thị hóa đã làm thay đổi thói quen tiêu dùng của người Việt. Công việc bận rộn khiến nhiều người lựa chọn đi chợ theo tuần, mua sắm tại các siêu thị, cửa hàng tiện lợi hoặc các ứng dụng trực tuyến, thậm chí đặt dịch vụ chế biến sẵn để tiết kiệm thời gian và công sức. Theo TS Lư Thị Thanh Lê, giảng viên Trường Đại học Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội, tại nhiều vùng nông thôn, ngoại thành, các mô hình siêu thị hiện diện ngày một nhiều. Tuy vậy, văn hóa làng xã là cội nguồn, là nền tảng của tâm thức Việt, ngay cả ở những thành phố lớn như Hà Nội, những yếu tố căn cốt của làng vẫn còn rất nhiều. Vì vậy, nhiều người đến chợ như tìm thấy không gian trở về, tìm thấy sự quen thuộc.

“Sức sống của chợ truyền thống không chỉ nằm ở chức năng mua bán, mà còn ở những giá trị văn hóa và mối quan hệ giữa con người với con người. Một người bán hàng ở chợ truyền thống có thể thuộc từng thói quen, sở thích mua hàng của các khách hàng thân thiết. Ngược lại, những người mua hàng cũng thường tìm đến cửa hàng quen vì sự tin tưởng lâu năm. Đó là những điều khó có thể thay thế trong các hình thức thương mại hiện đại”, TS Lư Thị Thanh Lê chia sẻ.

Trong bối cảnh hiện đại, câu chuyện bảo tồn chợ truyền thống không đồng nghĩa với việc giữ nguyên trạng mọi hoạt động mua bán cũ. Để tiếp tục tồn tại và phát triển, các khu chợ cũng cần có những thay đổi phù hợp với nhu cầu của xã hội. Và trong đó, nhìn nhận chợ, đặc biệt với các khu chợ lâu đời, những chợ phiên đậm phong tục địa phương, như một không gian văn hóa sống lưu giữ ký ức và bản sắc để phát triển các hoạt động trải nghiệm văn hóa, du lịch và giới thiệu sản vật địa phương là hướng đi góp phần gìn giữ một không gian văn hóa cộng đồng, nơi lưu giữ nếp sống và bản sắc của người Việt.

Hạ Yến