Nhen lên một ngụm khói chiều
Chiều nghiêng qua ngọn tre, rót chút nắng cuối ngày lên những mái nhà rêu cũ. Ngoài đồng, tiếng chân người thưa dần. Con đường làng chìm trong một màu vàng nhạt. Rồi từ những chái bếp, khói bắt đầu bay lên.
Một làn khói mỏng, xanh xanh, lững lờ qua mái rạ. Nhà này nối nhà kia, bếp này tiếp bếp nọ. Chẳng bao lâu, cả xóm đã bảng lảng trong thứ khói vừa thực, vừa như mơ. Mùi rơm rạ, mùi củi khô, mùi đất sau một ngày phơi nắng quyện vào nhau. Từ căn bếp nào đó, mùi cá kho thơm nức bay ra, rồi mùi canh bông bí đang sôi lục bục bên bếp lửa. Khói mang theo những mùi hương thân thuộc, len qua hàng rào, ra tận đầu ngõ.

Ngày nhỏ, cứ tầm chạng vạng là tôi lại ngóng mẹ nhóm bếp. Khói cay xè mắt. Mẹ vừa quạt, vừa ho, thỉnh thoảng đưa tay gạt những sợi tóc lòa xòa trước trán. Mái bếp ngày ấy thấp, lợp bằng những viên ngói cũ. Mỗi khi gió thổi, khói bay là là quanh mái nhà, có lúc quẩn vào hiên rồi mới theo gió ra vườn. Dưới mái bếp ấy, mẹ loay hoay với nồi cơm, nồi cá kho, rổ rau vừa hái ngoài vườn. Lớn lên tôi mới hiểu đó là nơi giữ lại những yêu thương.
Năm cấp một, cấp hai tôi vẫn đi bộ tới trường. Chiều tan học, con đường về nhà dường như dài hơn bởi cái bụng đói cứ réo lên từng hồi. Đi ngang những căn nhà trong xóm, thấy khói bay ra từ mái bếp, nghe mùi cá kho, mùi hành phi thơm nức, bước chân tôi tự nhiên nhanh hơn. Có hôm vừa đặt cặp xuống, tôi đã chạy thẳng vào bếp, hít hà miếng cá mẹ vừa gắp ra đĩa rồi mới chịu ngồi vào mâm.
Có những buổi chiều mùa đông, bầu trời xám xịt, gió bấc thổi hun hút qua hàng cây. Khói từ những mái bếp theo gió bay nghiêng, lúc tụ lại thành từng vệt, lúc tan ra mỏng nhẹ. Nhìn từ xa, cả làng như được phủ một tấm màn màu lam nhạt. Tôi thường đứng ngoài sân nhìn mãi cho đến khi mẹ gọi vào ăn cơm.
Thuở bé, tôi chẳng nghĩ ngợi gì nhiều. Chiều xuống, bếp nhà lên lửa, mẹ nấu cơm. Lớn lên, đi qua nhiều thành phố, ở giữa những căn phòng kín cửa và những con đường sáng đèn đến khuya, tôi lại nhớ những điều rất đỗi quen thuộc: Một chiều mưa, mùi đất ẩm, tiếng gió qua hàng tre, làn khói mỏng bay lên từ một mái bếp xa. Những thứ nhỏ bé ấy cứ khiến tôi nhớ quê. Nhưng thứ tôi nhớ nhất vẫn là mái bếp của mẹ.
Tôi nhớ ngọn lửa đỏ dưới nồi cơm, tiếng củi nổ lách tách, nhớ bàn tay mẹ đưa chiếc đũa cả mở vung nồi để ghế cơm. Hơi cơm nóng phả lên khuôn mặt lấm tấm mồ hôi của mẹ. Ngoài kia, chiều chậm rãi xuống. Trong bếp, cơm đã chín. Khói vẫn bay qua mái nhà, mỏng đến mức tưởng chỉ cần một cơn gió là tan mất.
Chiều quê chầm chậm rơi. Những ngôi nhà cũ dần thay bằng những căn nhà khang trang. Bếp củi cũng thưa dần, bếp ga, bếp từ vào nhà. Riêng mẹ vẫn giữ lại một chái bếp. Mùa đông, mẹ nhóm củi đun nồi nước sôi. Khói lại len qua mái, là là trên hàng tre. Tôi đứng nhìn, nghe trong gió thoảng mùi rơm rạ, mùi cơm mới. Một làn khói mỏng thôi mà cả buổi chiều cũ như trở về.
Khói lam trên mái bếp chiều cứ thế bay lên, tan vào trời quê. Có làn khói tan rất nhanh trong gió. Có làn khói ở lại lâu hơn trong lòng người. Còn tôi, đi qua bao nhiêu buổi chiều của đời mình, mỗi lần bắt gặp một vệt khói bảng lảng giữa trời, lại thấy thấp thoáng mái bếp ngày xưa và nghe đâu đó tiếng mẹ gọi tôi về ăn cơm.