Nhớ đồ chơi Trung thu xưa

Những năm 1980 trở về trước, đời sống kinh tế xã hội còn khó khăn nên ngay cả ở Hà Nội không phải đứa trẻ nào cũng được bố mẹ sắm cho một món đồ chơi Trung thu. Nếu đứa trẻ nào may mắn được bố mẹ đưa lên phố Hàng Mã vào dịp này hẳn sẽ nhớ mãi cái không khí náo nức của con phố chuyên bán đồ chơi trẻ em. Các mặt hàng đồ chơi trẻ em được bày bán rất phong phú, đa dạng và mang đậm nét văn hóa dân gian.

Đèn Trung thu có đủ loại. Đèn xếp làm bằng giấy màu gấp dán. Đèn lồng hình cầu, hình tôm, cua, cá. Đèn ông sao làm bằng nan tre, bên ngoài dán giấy bóng kính màu, bên trong rỗng để thắp đèn, cầm tay đi chơi. Đèn cù (hay còn gọi là đèn ông sư vì nó giống cái mũ ông sư) có thể quay được nhờ chiếc bánh xe gỗ gắn vào que đẩy tiếp xúc với đế đèn hình tròn. Đèn kéo quân có chiếc lồng dán các thứ hình gọi là “quân”. Khi thắp sáng, sức nóng tỏa ra làm chiếc lồng đèn xoay tròn quanh trục tạo cảm giác các “quân” đang đuổi nhau, thật thú vị.

Lũ trẻ con thường hay xúm xít bên hàng tò he. Đó là loại đồ chơi đẹp mắt làm bằng bột nếp trộn với phẩm màu được các nghệ nhân khéo tay nặn thành hình các nhân vật đính trên que tre như Tôn Ngộ Không, ông tướng, nàng tiên, các vị thánh nhân hay hình các con giống...

Rộn ràng nhất là nơi bán các loại trống. Nào là trống ếch có mặt trống làm bằng da thật với những chiếc dùi trống bằng gỗ được mài nhẵn thín, khi đánh lên tiếng trống kêu vang giòn. Nào là trống lắc tay có hai viên bi nhựa được gắn vào hai sợi dây ở hai bên trống tạo ra tiếng “boong boong” rộn ràng. Trống bỏi được làm từ những nguyên liệu đơn giản nhưng rất khéo léo: Khuôn trống làm bằng đất sét nung, mặt trống làm bằng giấy hồng, thêm cái que nhựa buộc chun, gắn vào khấc bánh răng làm bằng sắt tây, khi quay sẽ tạo ra tiếng “tạch tạch” đanh gọn, vui tai.

Náo nhiệt và hấp dẫn không kém là những gian hàng đồ chơi bằng sắt tây. Ở đây có thỏ đánh trống; bướm vừa chạy vừa xòe cánh, cụp cánh. Đặc biệt nhất là những chiếc ca nô, tàu thủy chạy được dưới nước. Chúng được gò hàn rất khéo, sơn các màu xanh lam, đỏ, vàng rất đẹp. Loại nhỏ thì chỉ cần gắn mẩu xà phòng ở đuôi tàu để xà phòng tự đẩy nước khiến cho tàu chạy nhưng loại này không đi được xa. Kích thước lớn hơn, được làm nhiều chi tiết cầu kỳ hơn và đắt tiền hơn là loại tàu thủy, ca nô có đặt phao dầu hỏa bên trong khoang. Khi đốt phao dầu, sức nóng làm sôi nước trong nồi hơi nhỏ, đẩy cánh quạt gắn trong ống đuôi làm tàu chạy, đồng thời độ nóng làm cong lá đồng đặt phía trên phao dầu phát ra tiếng kêu “tạch tạch” giống tiếng động cơ tàu thủy, rất sinh động.

Riêng cánh con trai chúng tôi lại có một thứ đồ chơi rẻ tiền, tự làm chứ không phải mua, đó là “pháo hoa hạt bưởi”. Sau mỗi lần ăn bưởi, chúng tôi xâu hạt bưởi vào dây thép rồi mang phơi khô, để dành đến Tết Trung thu mới mang ra đốt. Khi châm lửa, hạt bưởi khô cháy “xèo xèo” rồi dầu bưởi sót lại trong hạt phun tia lửa, phát ra tiếng “phựt phựt” như pháo hoa rất thú vị.

Thời kinh tế mở cửa, đồ chơi nhập từ Trung Quốc về đẹp hơn, mới lạ, hấp dẫn hơn, đặc biệt là rẻ tiền hơn khiến đồ chơi dân gian dần mai một. Vì thế, trẻ em ngày nay ít có cơ hội biết đến những trò chơi Trung thu mang đậm nét văn hóa dân gian xưa. May thay, hiện nay có nhiều đơn vị đã tổ chức tái hiện không khí Tết Trung thu xưa trong đó có trò chơi dân gian. Đó cũng là cách gợi nhớ ký ức một thời đã qua giúp con trẻ hiểu thêm về truyền thống văn hóa lâu đời của dân tộc. Còn với chúng tôi, những lúc ấy, tuổi thơ lại trở về trong ký ức sâu thẳm như chưa hề nguôi ngoai...

Khánh Tùng