“Đánh thức” di sản văn hóa đền Hát Môn
Đền Hát Môn từ lâu đã là địa chỉ đỏ trong đời sống tâm linh của người dân Thủ đô và du khách thập phương. Đây là nơi thờ Hai Bà Trưng, những nữ anh hùng dân tộc phất cờ khởi nghĩa chống ách đô hộ phương Bắc vào năm 40 sau Công nguyên, mở ra trang sử hào hùng của dân tộc Việt Nam.
Hiện nay, đền Hát Môn đã được Nhà nước công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt; Lễ hội đền Hát Môn được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Từ việc khơi nguồn, bảo tồn các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể, xã Hát Môn (thành phố Hà Nội) đang từng bước “đánh thức” di sản, biến di sản thành nguồn lực quý báu cho phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Linh thiêng di sản văn hóa đền Hát Môn
Đền Hát Môn còn gọi là đền Quốc tế. Theo các tư liệu lịch sử ghi lại, vùng Hát Môn là nơi Hai Bà Trưng tổ chức hội quân, phất cờ khởi nghĩa. Đây cũng là nơi Hai Bà tuẫn tiết hóa thân về trời. Tưởng nhớ công đức Hai Bà, nhân dân địa phương đã dựng đền thờ. Liên tiếp các triều đại phong kiến nước ta, đền Hát Môn được quan tâm sắc phong và trùng tu, tôn tạo, tiêu biểu như triều Lý, Lê, Nguyễn... Đến nay, đền gồm các công trình kiến trúc chính: Quán Tiên, miếu Tạm ngự, nghi môn, nhà Phương Đình, Đàn Thề, tam quan, tiền tế, trung đường, hậu cung, tả hữu mạc, gò Giấu ấn, nhà tưởng niệm bà Nguyễn Thị Định, nhà khách, khu phụ… Năm 2013, đền Hát Môn đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt.
Không chỉ nổi bật về kiến trúc, đền Hát Môn còn lưu giữ hệ thống nghi lễ truyền thống đặc sắc với 3 kỳ lễ chính trong năm. Trong số đó, tiêu biểu là lễ hội 6-3 Âm lịch nhằm tưởng nhớ ngày giỗ của Hai Bà Trưng. Tương truyền, trước khi tuẫn tiết, Hai Bà đã ghé vào một quán hàng ăn bánh trôi. Từ sự tích này, người dân Hát Môn có nghi thức đặc biệt dâng bánh trôi lên Hai Bà trong ngày hội. Việc làm bánh trôi dâng lên Hai Bà được tuân thủ theo quy trình chặt chẽ. Bánh được làm từ gạo nếp cái hoa vàng thơm ngon, bột làm bánh phải được giã bằng tay, dây mịn… Gia đình được chọn làm “nhà chứa lễ” phải là những gia đình nền nếp, hòa thuận, không có tang chế và đáp ứng nhiều tiêu chí khắt khe khác. Mỗi mùa lễ hội có gần 1.000 người trong làng tham gia công tác chuẩn bị. Ngoài bánh trôi, các lễ vật như xôi, oản, gà trống, thủ lợn, hương hoa… đều được chuẩn bị chu đáo. Sự tham gia đông đảo của cộng đồng không chỉ tạo nên không khí linh thiêng, trang trọng mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết bền chặt của người dân địa phương.
Một nét độc đáo khác của lễ hội là tục kiêng ăn bánh trôi trước ngày chính lễ. Dù sinh sống ở đâu, người làng Hát Môn vẫn giữ lệ không ăn bánh trôi từ Tết Nguyên đán đến trước ngày mùng 6-3 Âm lịch. Chỉ sau khi hoàn tất nghi lễ dâng cúng Hai Bà, các gia đình mới cúng bánh trôi tổ tiên và thụ lộc. Đây không chỉ là phong tục mà còn là niềm tin tâm linh đã ăn sâu vào tiềm thức của mỗi người con quê hương. Niềm tin ấy trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng, giúp mỗi người luôn hướng về cội nguồn. Nhiều người con Hát Môn dù học tập, công tác xa vẫn giữ trọn phong tục này như một cách thể hiện lòng thành kính đối với Hai Bà Trưng.
Với những giá trị đặc biệt đó, năm 2016, lễ hội truyền thống đền Hát Môn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm 2024, đền Hát Môn tiếp tục được UBND thành phố Hà Nội công nhận là điểm du lịch của Thủ đô.
Biến di sản thành tài sản
Theo Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Hát Môn Nguyễn Đình Sơn, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, xã xác định đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá di tích xứng tầm với công lao của Hai Bà Trưng. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở hoạt động tri ân tiền nhân mà còn hướng tới khai thác hiệu quả giá trị lịch sử, phát triển các sản phẩm truyền thống đạt chuẩn OCOP gắn với du lịch. Song song với đó, địa phương chú trọng giữ gìn cảnh quan môi trường “sáng - xanh - sạch - đẹp”, nâng cao chất lượng dịch vụ, xây dựng hình ảnh điểm đến văn minh, thân thiện, hấp dẫn du khách.
Định hướng trong thời gian tới, xã sẽ tập trung vào công tác quy hoạch đền Hát Môn với quy mô rộng 58ha xứng tầm với công đức của Hai Bà. Đó cũng sẽ là địa chỉ để giáo dục truyền thống và góp phần nâng cao đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” cho các tầng lớp nhân dân. Xã cũng sẽ tăng cường quảng bá hình ảnh về điểm du lịch quốc gia đặc biệt đền Hát Môn và di sản di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - Lễ hội truyền thống đền Hát Môn, tạo điểm nhấn đưa di tích trở thành điểm du lịch văn hóa tâm linh hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài địa phương... Theo kế hoạch, dự kiến tới năm 2030, xã sẽ rà soát, trùng tu các hạng mục xuống cấp của đền, đồng thời chỉnh trang cảnh quan phù hợp với không gian văn hóa tâm linh. Cùng với đó, xây dựng không gian trưng bày về cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, kết hợp ứng dụng công nghệ như số hóa dữ liệu, mã QR đa ngôn ngữ và hệ thống thuyết minh tự động nhằm nâng cao trải nghiệm cho du khách… Ngoài ra, xã cũng sẽ tập trung kêu gọi đầu tư xây dựng các khu sinh thái, nông nghiệp trải nghiệm, chăm sóc sức khỏe trên địa bàn để kết nối với đền Hát Môn tạo thành các các tour, tuyến du lịch hấp dẫn du khách…
Một trong những nét mới năm 2026 là xã đã thực hiện mở rộng quy mô lễ hội đền Hát Môn. Phó Chủ tịch UBND xã Tô Xuân Quân cho biết: Hằng năm, đền Hát Môn diễn ra 3 kỳ lễ, gồm lễ giỗ Hai Bà Trưng ngày 6-3 Âm lịch; lễ kỷ niệm ngày Hai Bà tế cờ khởi nghĩa mùng 4-9 Âm lịch và lễ mộc dục đêm 23 rạng ngày 24-12 Âm lịch tưởng nhớ thời khắc Hai Bà xưng vương. Năm nay, xã Hát Môn tổ chức lễ khai hội Điểm du lịch di tích quốc gia đặc biệt đền Hát Môn ngay từ đầu năm mới Bính Ngọ kéo dài đến chính hội 6-3. Xuyên suốt thời gian này là các hoạt động tổ chức trưng bày, giới thiệu sách; triển lãm hoa và cây cảnh; trưng bày các gian hàng giới thiệu sản phẩm OCOP, các sản phẩm tiêu biểu của xã, thường xuyên tổ chức các hoạt động văn hóa nghệ thuật tại đền. Đặc biệt, từ ngày 1 đến 6-3 Âm lịch đã diễn ra nhiều nghi lễ đặc sắc theo phong tục truyền thống như tuyên chúc văn, dâng bánh trôi... Xã Hát Môn kỳ vọng, việc kéo dài lễ hội không chỉ tạo sức lan tỏa rộng rãi hơn mà còn thể hiện tư duy khai thác, phát huy giá trị di sản, đưa đền Hát Môn trở thành điểm đến văn hóa - tâm linh tiêu biểu của khu vực phía Tây Thủ đô.
Từ hào khí Hai Bà Trưng, vùng đất Hát Môn hôm nay đang từng bước chuyển mình mạnh mẽ. Những giá trị di sản không chỉ được gìn giữ mà còn được “đánh thức” giá trị lịch sử văn hóa, giáo dục truyền thống cách mạng, phát huy ý chí tự lực, tự cường và khát vọng vươn lên của tinh thần cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, qua đó trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.