Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt đền Hát Môn:Tạo động lực phát triển văn hóa, du lịch bền vững

Mở rộng không gian di sản

Việc Chính phủ ban hành Quyết định số 756/QĐ-TTg phê duyệt nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt đền Hát Môn được xem là dấu mốc quan trọng đối với công tác bảo tồn di sản của Hà Nội.

Theo Quyết định số 756/QĐ-TTg, phạm vi nghiên cứu lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt đền Hát Môn bao gồm toàn bộ địa giới hành chính xã Hát Môn với diện tích khoảng 3.767ha. Trong đó, quy mô lập quy hoạch khoảng 58,42ha, gồm khu vực bảo vệ I (2,93ha), khu vực bảo vệ II (13,4ha) và khoảng 42,09ha khu vực nghiên cứu mở rộng ngoài ranh giới bảo vệ di tích.

Việc mở rộng không gian không chỉ nhằm tạo lập vành đai bảo vệ di tích, hình thành hệ thống cảnh quan đồng bộ mà còn từng bước hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, bổ sung các công trình phụ trợ và khu chức năng phục vụ hoạt động tín ngưỡng, văn hóa của cộng đồng, qua đó tạo điều kiện phát huy hiệu quả giá trị của di tích.

Theo định hướng của Chính phủ, đền Hát Môn sẽ trở thành điểm đến văn hóa - tín ngưỡng - sinh thái hấp dẫn, kết nối với hệ thống các điểm du lịch của Hà Nội và địa phương lân cận, góp phần hình thành tuyến du lịch di sản của Thủ đô. Không gian di tích sau khi được mở rộng sẽ không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân mà còn tạo điều kiện tổ chức hoạt động trải nghiệm, giáo dục lịch sử, nghiên cứu khoa học, quảng bá văn hóa địa phương. Quan trọng hơn, quy hoạch lần này hướng tới xây dựng không gian văn hóa có sự tham gia của cộng đồng. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể gìn giữ di sản.

Tạo động lực phát triển bền vững

Để triển khai các bước theo Quyết định số 756/QĐ-TTg, mới đây, xã Hát Môn đã tổ chức hội thảo khoa học với sự tham gia của nhiều nhà quản lý, nhà khoa học, nhà nghiên cứu về việc suy tôn danh xưng, đặt ngôi vị thờ các tướng lĩnh trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng phục vụ việc trùng tu, nâng cấp mở rộng đền Hát Môn.

Theo các nhà nghiên cứu, hàng trăm thần tích, sắc phong, tư liệu dân gian trên khắp Đồng bằng Bắc Bộ đã ghi nhận công lao của nhiều vị tướng nam, nữ từng đồng hành với Hai Bà Trưng như Bát Nàn, Lê Chân, Thánh Thiên, Thiều Hoa, Xuân Nương, Liễu Giáp, Đỗ Năng Tế... Việc đưa không gian tưởng niệm các tướng lĩnh vào quy hoạch mở rộng không chỉ góp phần tri ân tiền nhân mà còn giúp tái hiện đầy đủ hơn bức tranh lịch sử của cuộc khởi nghĩa.

PGS.TS Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa cho rằng: Xu hướng của thế giới đang đi theo hướng bảo tồn thích nghi chứ không “đóng băng” di sản. Di sản sẽ được xây dựng, bảo vệ phục vụ con người hiện tại và chuyển giao cho tương lai. Ông Bài khuyến nghị không xây dựng thêm công trình mới trong khu vực bảo vệ I; các công trình mới tại khu vực bảo vệ II cần kế thừa kiến trúc truyền thống mang bản sắc Việt Nam, tránh lai căng.

PGS.TS Nguyễn Đức Nhuệ, nguyên Viện trưởng Viện Sử học Việt Nam khẳng định, việc xây dựng không gian tưởng niệm là cần thiết. Theo ông, quá trình nghiên cứu cần tiếp tục khai thác nguồn tư liệu Hán Nôm với nhiều bản thần tích liên quan đến cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Bên cạnh đó, các tư liệu cổ của Trung Quốc, cùng hệ thống sắc phong, văn bia, văn tế, văn cúng... tại địa phương cũng là những nguồn tư liệu quý có thể tham khảo. Ông gợi ý phương án thờ chung các danh tướng nam và nữ bằng một bài vị chung nhằm bảo đảm tính khái quát, đồng thời tránh những tranh luận về thứ bậc.

Đồng quan điểm, nhà nghiên cứu Đặng Bằng, nguyên Phó Trưởng ban Quản lý di tích Hà Nội cho biết, việc Thủ tướng Chính phủ phê duyệt mở rộng quy mô đền Hát Môn là niềm vui lớn đối với những người làm công tác bảo tồn di sản. Theo ông, nếu lập bài vị riêng cho từng vị tướng sẽ quá dài, vì vậy nên bố trí bài vị chung cho các danh tướng nam và các danh tướng nữ. Trong khi đó, TS Phạm Văn Ánh (Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) ủng hộ phương án lập bài vị chung, đồng thời đề xuất ứng dụng công nghệ số thông qua mã QR để giới thiệu thân thế, sự nghiệp của từng vị tướng. Theo ông, tại khu vực mở rộng cũng có thể xây dựng hệ thống tượng đài nhằm phục vụ công tác giáo dục truyền thống và phát triển du lịch.

Bí thư Đảng ủy xã Hát Môn Nguyễn Đình Sơn cho biết, xã trân trọng tiếp thu ý kiến đóng góp của các nhà quản lý, nhà khoa học và nhà nghiên cứu, coi đây là nguồn tư liệu quan trọng để hoàn thiện phương án quy hoạch, hướng tới mục tiêu vừa bảo tồn giá trị lịch sử, vừa phát huy hiệu quả nguồn lực di sản phục vụ phát triển du lịch và kinh tế địa phương.

Trong bối cảnh Hà Nội đang triển khai nhiều chương trình phát triển công nghiệp văn hóa và thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035, việc mở rộng không gian đền Hát Môn mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một dự án bảo tồn đơn thuần. Đây là cách tiếp cận mới đối với di sản: Bảo tồn không phải để cất giữ trong ký ức mà để di sản tiếp tục lan tỏa giá trị, kết nối quá khứ với hiện tại và trở thành nguồn lực cho tương lai.