Độc đáo lễ hội úp cá làng Giáo Hạ

Đình, miếu làng Giáo Hạ (xã Hát Môn, Hà Nội) thờ hai vị thành hoàng làng là: Chi Hải Long Vương – một trong 50 người con của Lạc Long Quân và Âu Cơ theo cha xuống biển, sau trở thành vị thần cai quản sông nước và Ả Lã Nương Đê – nữ tướng tài giỏi đã cùng Hai Bà Trưng đánh đuổi giặc Tô Định vào đầu những năm 40.

Hằng năm, vào ngày 6 tháng Ba âm lịch, lễ hội làng Giáo Hạ diễn ra trang nghiêm phần lễ và tưng bừng phần hội. Đặc biệt, hội thi úp cá trong ngày này vô cùng độc đáo, thu hút hàng nghìn người dân tham gia và cổ vũ.

Làng Giáo Hạ còn có tên nôm là Bún Hạ. Trải qua các triều đại phong kiến, làng có nhiều tên gọi khác nhau như Trung Phấn Hạ, Phấn Hạ. Hiện nay, làng gồm hai thôn Giáo Hạ và Giáo Hạ 6 với khoảng 800 hộ dân. Quần thể đình, chùa, miếu của làng đã được công nhận là di tích lịch sử quốc gia từ năm 1990.

Giới thiệu về truyền thống quê hương, ông Lưu Mạnh Hùng, Phó Thường trực Ban Tổ chức lễ hội làng Giáo Hạ cho biết, tương truyền, vào thời vua Lê Hiến Tông, thần Chi Hải Long Vương thường hiển linh giúp vua đánh giặc, lập nhiều công lớn nên được phong là Đại Vương phúc thần. Triều đình giao Bộ Lễ mang sắc phong về thôn Trung Phấn Hạ để nhân dân tiếp tục phụng thờ, đồng thời hằng năm cử quan về tế lễ rất trang trọng. Vị thần thứ hai được thờ phụng tại đình và miếu làng là bà Ả Lã Nương Đê (còn gọi là Ả Nữ Nàng Đê) cũng được nhân dân tôn kính vì công lao đánh giặc cứu nước.

Kể về tục úp cá ở làng Giáo Hạ, các bậc cao niên trong làng tự hào: Xưa kia, trước cửa miếu làng là dòng sông Đáy. Sau những tháng mùa đông giá rét, sang xuân ấm áp, người dân thường tổ chức úp cá. Dịp Tế Xuân diễn ra hằng năm (ngày 15 tháng Hai âm lịch), làng lập ban thờ, dâng hương cúng tế Thành Hoàng tại miếu. Sau nghi lễ, tiếng trống, tiếng hô vang lên, người đi đầu mang nơm xuống trước, rồi dân làng, không phân biệt già trẻ, trai gái, cùng xuống sông úp cá. Cá bắt được sẽ chọn những con ngon nhất đem kho để dâng lên Thành Hoàng.

Tuy nhiên, do những biến thiên của lịch sử, gần nửa thế kỷ qua, tục úp và dâng cá cúng lên Thành Hoàng không còn được duy trì vào dịp Tế Xuân. Để khôi phục, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của quê hương, từ năm 2024, những thành viên trong Ban quản lý di tích đã bàn bạc và xin ý kiến nhân dân thống nhất khôi phục lễ hội úp cá.

Nhận thấy sông Đáy không còn thuận lợi cho việc úp cá như xưa nhưng trước cửa miếu làng lại có 1 hồ nước lớn rộng hàng nghìn mét vuông đang được Ban quản lý di tích quản lý; hồ có cảnh quan đẹp, nằm ngay cửa miếu, bên triền đê Ngọc Tảo, trên bờ có nhiều cây cổ thụ, rất thuận lợi diễn ra hoạt động lễ hội. Lễ hội úp cá theo đó được khôi phục tại đây, tạo không khí rất phấn khởi cho nhân dân trong ngày hội làng.

Năm nay, lễ hội làng Giáo Hạ diễn ra với nhiều hoạt động phong phú. Sau nghi thức tế thần sáng mùng 6 tháng Ba âm lịch, buổi chiều đã diễn ra hội thi úp cá. Hội làng năm nay có gần 200 người đăng ký tham gia úp cá. Tiêu chí “chấm giải” dựa trên số lượng và trọng lượng cá bắt được. Người đăng ký thi đóng góp một phần kinh phí cho làng để tái tạo lại ao nuôi cho mùa lễ hội năm sau và được mang thành quả về nhà.

Hội Xuân năm nay, anh Đỗ Đình Hưng là người đã may nắm giành giải Nhất. Anh Hưng đã úp được con cá mè lai nặng hơn 15kg.

“Để bắt được con cá nặng như vậy, tôi phải chuẩn bị 1 chiếc nơm lớn và tốn khá nhiều sức di chuyển trên mặt nước. Tuy vậy, khi trở thành người chiến thắng ,mọi mệt mỏi như tan biến. Hội làng rất vui. Hàng trăm người cùng xuống hồ, dàn trận, hò reo. Việc khôi phục lễ hội không chỉ giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống, mà còn gắn kết tình làng nghĩa xóm, giúp người dân thêm yêu quê hương”, anh Hưng phấn khởi nói.

Lễ hội úp cá làng Giáo Hạ không chỉ là một hoạt động vui chơi dân gian, mà còn mang đậm giá trị văn hóa, tâm linh, góp phần bảo tồn và phát huy di sản truyền thống của địa phương trong đời sống hiện đại.