Về Sơn Đồng, nghe chuyện voi quỳ và vị Thánh Tổ nghề

Từ huyền tích Đức Thánh Đào Trực…

Ẩn mình trong không gian làng quê Sơn Đồng, đền Thượng và chùa Diên Phúc cùng tọa lạc trong một khuôn viên, tạo nên quần thể kiến trúc cổ kính, hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo.

Điểm thú vị trong hành trình khám phá là du khách lần lượt đi qua hai lớp cổng tam quan. Cổng đầu tiên thuộc đền Thượng, nổi bật với hình tượng hai voi quỳ hai bên. Tiếp đó là tam quan chùa Diên Phúc, được xây dựng theo lối chồng diêm hai tầng tám mái, mang vẻ đẹp thanh thoát. Tầng trên lưu giữ chuông đồng “Diên Phúc tự chung” đúc năm 1891 và khánh đồng “Diên Phúc tự khánh” đúc năm 1826.

Hai voi quỳ trước cổng không chỉ là hình tượng trang trí, mà còn gắn với huyền tích về Đức Thánh Đào Trực, vị Tổ nghề của làng Sơn Đồng.

Theo Ngọc phả, Đức Thánh Đào Trực sinh năm 962, từng là vị tướng có công giúp vua Lê Đại Hành chống quân Tống xâm lược. Sau khi rời chốn quan trường, ông về Sơn Đồng lập ấp, mở trường dạy học, truyền nghề tạc tượng gỗ, làm hoành phi, câu đối và sơn son thếp vàng cho dân làng.

Tương truyền, ngôi trường do ông dựng có hai tòa nhà song song, mang hình chữ “Nhị”, khiến kẻ xấu vin vào đó gièm pha rằng ông có ý đồ thờ hai vua. Biết trước tai họa, Đức Thánh cho rước tượng Phật về, lập đàn tụng kinh, biến ngôi trường thành chốn thiền môn thanh tịnh.

Khi quan quân triều đình kéo đến, đoàn voi bỗng quỳ phục trước cổng, không chịu tiến bước. Lời vu cáo từ đó bị hóa giải. Trải qua thử thách từ những lời gièm pha của kẻ tiểu nhân, sự chính trực, tài năng, công đức “phục nghệ giáo dân” của ngài càng được khẳng định. Ngôi trường chữ Nhị bị nghi oan năm xưa, chính là tiền thân của chùa Diên Phúc cổ kính sau này.

Sau khi Ngài hoá, nhà vua đã sắc phong và lệnh cho dân trang Sơn Đồng lập miếu, tạc tượng thờ phụng Ngài tại đền Thượng như một vị bách thần lưu danh thiên cổ.

… Đến vẻ đẹp kiến trúc hiếm gặp

Đi sâu vào quần thể di tích, du khách có thể cảm nhận rõ sự giao hòa giữa hai không gian thờ tự. Phía trước là chùa Diên Phúc thờ Phật, phía sau là đền Thượng thờ Đức Thánh Đào Trực, tạo nên bố cục “tiền Phật hậu Thánh” hiếm gặp.

Chùa Diên Phúc được xây dựng theo mặt bằng hình chữ “Công”, gồm Tiền đường bảy gian, nhà Thiêu hương ba gian và Thượng điện ba gian. Bên trong còn lưu giữ hệ thống tượng Phật, tượng Tổ, tượng Mẫu cùng nhiều hoành phi, cửa võng, câu đối được tạo tác tinh xảo, trong đó có những pho tượng mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.

Phía sau, đền Thượng nổi bật với hai tòa Tiền tế và Hậu cung. Những hàng cột gỗ lim, mái ngói mũi hài, đầu đao cong vút cùng các mảng chạm khắc mang dấu ấn nghệ thuật thời Lê tạo nên vẻ đẹp trang nghiêm mà mềm mại. Hai công trình kết nối với nhau qua hệ thống hành lang, hình thành tổng thể kiến trúc “nội công ngoại quốc” đặc sắc.

Trải qua nhiều lần trùng tu, đặc biệt đợt tu bổ tổng thể giai đoạn 2021-2022, quần thể di tích vẫn gìn giữ những giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật quý báu. Năm 1986, đền Thượng - chùa Diên Phúc được xếp hạng Di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia.

Không chỉ là nơi tìm về dấu xưa, cụm di tích còn gợi mở hành trình khám phá một trong những làng nghề truyền thống nổi tiếng của Hà Nội.

Từ công đức truyền nghề của Đức Thánh Đào Trực, những thế hệ nghệ nhân Sơn Đồng đã tiếp nối nghề tạc tượng, sơn mỹ nghệ, gửi tâm huyết vào từng nhát đục, đường chạm, lớp sơn thếp vàng. Tháng 5-2026, làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng chính thức đón nhận danh hiệu thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, mở thêm cơ hội quảng bá tinh hoa nghề Việt.

Bởi vậy, ghé thăm đền Thượng - chùa Diên Phúc không chỉ là chuyến du ngoạn về miền di sản, mà còn là dịp cảm nhận mạch nguồn văn hóa đang tiếp tục chảy trong đời sống hôm nay. Nơi ấy, dấu xưa không ngủ yên trên những mái ngói rêu phong, mà vẫn được tiếp nối qua đôi bàn tay tài hoa của những người thợ Sơn Đồng.