Phục dựng, sáng tạo đồ chơi truyền thống:Nối dài đời sống di sản

Mỗi sản phẩm vì thế không chỉ gắn với ký ức của một cá nhân, một cộng đồng, mà còn là nơi lưu giữ những nét đẹp văn hóa, bản sắc và giá trị di sản trước sự biến đổi của thời gian. Phục dựng, làm mới những sản phẩm truyền thống cũng là cách nối dài đời sống của di sản, đánh thức ký ức, khơi nguồn sáng tạo và để những giá trị tưởng như thuộc về quá khứ ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Mỗi sản phẩm, một câu chuyện ký ức

Đứng trước cửa hàng với đủ loại đèn nhấp nháy, chị Nguyễn Thu Hiền (43 tuổi, phố Kim Mã) băn khoăn không biết chọn món đồ nào cho con chơi Trung thu. Giữa những món đồ hiện đại bắt mắt, nhiều màu sắc, kiểu dáng phong phú, nhưng chị vẫn nhớ những món đồ chơi thủ công tinh tế từng gắn với tuổi thơ của mình, được chuẩn bị từ nhiều tháng trước để mỗi độ tháng 8 âm lịch lại xuất hiện cùng tiếng trống ếch rộn ràng.

“Đằng sau mỗi món đồ là một câu chuyện, gắn với đời sống dân gian và được truyền từ đời này qua đời khác”, chị Hiền chia sẻ. Trong ký ức của chị, đèn kéo quân gợi nhắc đạo hiếu, truyền thống yêu nước và triết lý tuần hoàn của phương Đông; ông tiến sĩ giấy gửi gắm mong ước con trẻ ngoan ngoãn, học hành giỏi giang, đỗ đạt thành tài. Những món đồ chơi ấy vì thế không chỉ để chơi, mà còn giúp người lớn kể cho trẻ những câu chuyện về văn hóa, về những điều tốt đẹp được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Những giá trị ấy cũng là điều khiến nhiều phụ huynh và người làm văn hóa trăn trở khi đồ chơi truyền thống ngày càng thu hẹp không gian hiện diện trong đời sống. Gắn với lễ, Tết và sinh hoạt cộng đồng, đồ chơi, đồ thủ công truyền thống thường thể hiện sự gần gũi với thiên nhiên, gửi gắm ước vọng của cư dân nông nghiệp về cuộc sống hài hòa với đất trời. Trong khi đó, sự thay đổi thị hiếu và thói quen tiêu dùng khiến đồ chơi công nghiệp, nhất là sản phẩm ngoại nhập, với màu sắc đa dạng, kiểu dáng phong phú, giá rẻ và sản xuất nhanh, ngày càng chiếm ưu thế.

Khi những món đồ từng quen thuộc không còn được sử dụng rộng rãi, nhiều sản phẩm truyền thống cũng dần thu hẹp không gian tồn tại. Làng nghề mai một, nghệ nhân khó sống bằng nghề, còn thế hệ trẻ có ít cơ hội tiếp cận những giá trị văn hóa của cha ông. Họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức nhìn lại thực trạng ấy với nhiều trăn trở: Những sản phẩm truyền thống giống như một kho dữ liệu ký ức, từng “bị chìm đi, bị lãng quên”, khiến người làm nghề không khỏi chạnh lòng.

Tuy nhiên, sự vận động và biến đổi không chỉ đặt ra yêu cầu thích ứng, mà còn mở ra không gian cho sáng tạo và bồi đắp ký ức. Những năm gần đây, đồ chơi truyền thống được giới thiệu, trưng bày và sản xuất trở lại, nhưng không chỉ theo hướng phục dựng nguyên mẫu. Nhiều người trẻ bắt đầu tìm cách khai thác chất liệu, hình tượng và mỹ thuật truyền thống để tạo ra những sản phẩm phù hợp hơn với đời sống hôm nay.

Họa sĩ Nam Chi theo đuổi hướng đi này qua dự án “Thong Dong”. Từ nghiên cứu tranh dân gian, di tích và đồ chơi xưa, anh phát triển các mô hình voi, ngựa, hươu, long mã... Những hình tượng quen thuộc được thu nhỏ thành sản phẩm vừa để chơi, vừa có thể trưng bày hoặc làm quà tặng.

Nam Chi không phục dựng máy móc mà có sự điều chỉnh để sản phẩm phù hợp với nhu cầu sử dụng hiện nay. Chất liệu sắt tây, giấy bồi được thay bằng gỗ hoặc nhựa ở những bộ phận cần độ bền; tạo hình được nghiên cứu, điều chỉnh trên nền thẩm mỹ truyền thống. Theo anh, thách thức là hiện đại hóa mà không làm mất “hồn” sản phẩm.

“Thẩm mỹ hiện nay đã khác nên mình phải đưa những yếu tố mới vào truyền thống, nhưng vẫn không phá đi truyền thống”, Nam Chi chia sẻ.

Với dự án “Của Nả”, Trịnh Văn Khuê và Nguyễn Tuấn Anh lại tìm về các mẫu đèn cổ qua tranh, ảnh xưa để phục dựng đèn Nhật, đèn Nguyệt, đèn Cuốn Thư, đèn con giống, đèn hoa quả... Từ những hình dáng quen thuộc, nhóm bổ sung yếu tố chuyển động: Cá có thể bơi, cua và tôm được tạo hình như những con rối, các khớp rung rinh theo gió, mang đến cảm giác sinh động cho sản phẩm.

Sự sáng tạo của “Của Nả” còn thể hiện ở vật liệu và cách thức sản xuất. Nhóm tìm lại tre, nứa chẻ tay, nan vót thủ công, giấy dó và những chất liệu gần với cách làm truyền thống.

Trong khi đó, “The An Nam” của Nguyễn Đức Anh thử đưa các hình tượng tiến sĩ giấy, nghi trượng, lọng, tán, quạt lông... sang một ngôn ngữ tạo hình mới. Nhóm vẫn sử dụng khung mây tre, bồi giấy, giấy trang kim và các kỹ thuật thủ công, nhưng không sao chép nguyên mẫu. “Chúng tôi dựa trên cái cũ để tạo dựng một hình tượng mới”, Đức Anh nói.

Ba cách tiếp cận cho thấy những nỗ lực trong việc đưa đồ chơi truyền thống trở lại đời sống bằng tư duy sáng tạo. Cái mới được hình thành từ sự hiểu biết về chất liệu, hình tượng, kỹ thuật và tinh thần văn hóa. Khi được phục dựng có chọn lọc, đổi mới phù hợp, đồ chơi truyền thống không chỉ dừng ở một vật phẩm gợi nhớ quá khứ, mà có thể trở thành sản phẩm văn hóa sống động, tiếp tục kể những câu chuyện về văn hóa và kết nối các thế hệ.

Từ ký ức đến tiềm năng phát triển

Dẫu vậy, một chiếc đèn đẹp nhưng nếu chỉ được sử dụng vài tuần trong năm thì không gian phát triển vẫn rất hẹp. Đây chính là bài toán lớn hơn phía sau câu chuyện sáng tạo từ chất liệu đồ chơi truyền thống.

Họa sĩ Nam Chi thử giải bài toán ấy bằng cách thay đổi công năng của sản phẩm. Những chiếc đầu sư tử nhỏ vốn chỉ để trưng trên mâm ngũ quả được làm chắc hơn bằng giấy bồi, sơn ta và gia cố để người trẻ có thể luồn tay vào múa. Sản phẩm vì thế không chỉ “để ngắm”, mà có thể được sử dụng qua nhiều mùa. Những con giống, ngựa, voi, long mã cũng được phát triển thành đồ trang trí, quà tặng, quà lưu niệm. Một số sản phẩm của Nam Chi đã được khách nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài mua, mang về làm quà.

Dự án “The An Nam” của Nguyễn Đức Anh còn mở rộng hướng tiếp cận khi đưa các biểu tượng truyền thống vào những vật dụng quen thuộc. Nhóm hướng tới các sản phẩm như đỉnh để đốt trầm hình con nghê, lọ, hũ đựng gia vị, ống đũa bằng gốm... Qua đó, những giá trị mỹ thuật truyền thống không chỉ được nhìn ngắm mà có thể trở thành một phần của sinh hoạt hằng ngày.

Từ đây, câu chuyện không còn dừng ở việc “giữ đồ chơi Trung thu”, mà chuyển sang cách phát huy chất liệu văn hóa như một nguồn lực sáng tạo. Công nghệ có thể hỗ trợ quá trình này. Nam Chi dựng file 3D cho các mẫu con giống để sản xuất với số lượng lớn, giảm chi phí và công sức; đồng thời sử dụng mạng xã hội để giới thiệu sản phẩm, tiếp cận khách hàng.

Thạc sĩ, nghiên cứu sinh Lê Quang Pháp, giảng viên khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng di sản không nên được nhìn như một “kho chất liệu” tĩnh để các sản phẩm đương đại khai thác. Theo tinh thần Công ước 2003 của UNESCO, di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng thực hành, trao truyền và tái tạo. Vì vậy, đưa di sản vào công nghiệp văn hóa không đơn thuần là lựa chọn một vài họa tiết hay hình thức truyền thống, mà là chuyển hóa tri thức, kỹ năng, biểu tượng và mỹ cảm thành ngôn ngữ đương đại, đồng thời tôn trọng chủ thể và bối cảnh văn hóa.

Ở góc nhìn rộng hơn, không gian sáng tạo có thể trở thành “hạ tầng trung gian”, nơi nghệ nhân, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, người trẻ và doanh nghiệp gặp gỡ, cùng thử nghiệm và kết nối với thị trường. Trung thu là một ví dụ. Chất liệu văn hóa của mùa lễ hội không nhất thiết chỉ hiện diện trong vài tuần, mà có thể trở thành đầu vào cho cả chu trình nghiên cứu, thiết kế, tạo mẫu, sản xuất, giáo dục và thương mại hóa.

Đây cũng là hướng đi được đặt ra trong Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam với yêu cầu thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa, phát triển thị trường văn hóa và tạo ra những sản phẩm, dịch vụ văn hóa có giá trị. Trong bối cảnh dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa dự kiến được Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10-2026, câu chuyện từ những chất liệu văn hóa truyền thống đến các sản phẩm sáng tạo hôm nay cho thấy một hướng chuyển động rõ nét: Văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn có thể trở thành nguồn lực cho sáng tạo và phát triển.