Có một miền thương nằm trong chiếc lược

Ngày xưa, nhà tôi có hai chiếc lược. Một chiếc lược tre, người quê tôi vẫn gọi là lược bí, hay lược mau, được những người buôn từ làng Vạc, Hải Dương (cũ), nay thuộc thành phố Hải Phòng, mang về theo những chuyến hàng qua làng. Chiếc còn lại thưa răng hơn, đen bóng, trên thân chạm những đường hoa văn uốn lượn mềm mại. Mẹ kể, đó là chiếc lược sừng bà ngoại dành làm của hồi môn cho mẹ ngày xuất giá, được làm từ làng nghề Thụy Ứng nức tiếng của Hà Nội.

Hai chiếc lược, một mộc mạc - một tinh xảo, mỗi chiếc một công dụng, đã cùng mẹ đi qua những năm tháng nhọc nhằn. Còn với tôi, chúng là những vật dụng bình dị đã âm thầm lưu giữ cả một miền tuổi thơ.

Mẹ vốn là người hay làm nên thường xuyên dậy sớm. Bao giờ mẹ cũng đun một nồi nước ấm để cả nhà thức dậy là có nước rửa mặt, chân tay. Riêng với cô con gái út bé bỏng, sau khi lau mặt xong, mẹ thường dịu dàng nhắc: “Chải tóc đi con!”.

Mái tóc của tôi được mẹ chăm chút cẩn thận nên mềm và dày, lúc nào cũng thoang thoảng hương nhu, lá chanh, lá sả. Dù bận rộn đến mấy, mẹ cũng chẳng bao giờ để con gái đến trường với mái tóc bù xù hay buộc túm qua loa. Thuở nhỏ, có lúc, tôi thấy việc ngồi yên chờ mẹ chải tóc thật phiền phức. Trong khi bạn bè đã í ới gọi nhau ngoài hàng rào, tôi vẫn phải ngồi trên chiếc ghế gỗ, chờ mẹ nhẹ nhàng gỡ từng nút rối, chải từng lọn tóc cho ngay ngắn.

Nhưng rồi, chỉ cần chiếc lược sừng lướt qua mái tóc, tôi lại thấy lòng mình dịu xuống. Những chiếc răng lược nhẵn mịn len qua từng sợi tóc, bàn tay mẹ thoăn thoắt đưa từ đỉnh đầu xuống tận ngọn, thỉnh thoảng dừng lại để vuốt cho mái tóc nằm ngay ngắn trên vai. Tôi chẳng còn sốt ruột nữa, chỉ muốn ngồi thêm một chút, nghe mẹ thủ thỉ những lời dặn dò trước khi đến trường.

Nếu buổi sáng là lúc mẹ chăm chút cho mái tóc của con gái được gọn gàng, thì buổi trưa lại là khoảng thời gian chiếc lược bí trở thành người bạn thân thuộc của hai mẹ con. Ngày ấy, lũ trẻ trong xóm đứa nào cũng có mái tóc khét lẹt mùi nắng gió và hầu như trên đầu đứa nào cũng có một “đội quân” chấy rận trú ngụ. Những buổi trưa hè, nắng đổ lửa ngoài sân, mọi thứ lặng im dưới những vòm lá xanh. Tôi thường ngồi bên hiên nhà, đầu gối lên lòng mẹ, mặc cho nắng hong vàng cả khoảng sân trước mặt.

Mẹ trải một tờ báo cũ xuống thềm, rồi nhẹ nhàng rẽ từng lọn tóc. Đôi bàn tay gầy gò, chai sần vì những tháng ngày lam lũ cứ chậm rãi đưa chiếc lược bí đi từ chân tóc đến ngọn. Răng lược sít nhau, mỗi lần kéo qua lại khiến da đầu tôi căng lên, đôi khi đau nhói. Tôi khẽ nhăn mặt, nhưng chẳng bao giờ vùng dậy bỏ chạy. Bởi sau cái đau rất nhỏ ấy là cảm giác dễ chịu đến lạ. Sau mỗi đường lược, mẹ lại dùng móng tay miết dọc theo sống lược, rồi hai ngón tay cái bấm thật nhanh, thật dứt khoát.

“Tách!”. Rồi lại một tiếng “tách” nữa. Âm thanh ấy cứ đều đều vang lên bên hiên nhà, hòa vào tiếng gió lay tàu lá chuối, tiếng chim gọi nhau đâu đó ngoài vườn. Hồi ấy, tôi chỉ nghĩ đó là tiếng mẹ bắt chấy. Nào đâu biết rằng, đó là tình yêu thương mẹ trao đi một cách tự nhiên đến mức chẳng nhận ra mình đang được yêu thương nhiều đến nhường nào.

Năm tháng trôi qua, tôi đi nhiều nơi, ghé nhiều chốn. Rồi một ngày, có dịp về với làng nghề làm lược sừng Thụy Ứng (xã Thường Tín), tôi gặp nghệ nhân Nguyễn Văn Sử, sinh năm 1960, người đã dành phần lớn cuộc đời gắn bó với nghề làm lược truyền thống. Đứng giữa không gian làng nghề, nhìn những chiếc lược sừng được chế tác tỉ mỉ, ký ức về chiếc lược đen bóng của mẹ hiện lên thật rõ.

Thụy Ứng hôm nay đã mang một diện mạo khác. Từ nghề làm lược sừng truyền thống, người dân nơi đây đã phát triển thành một làng nghề mỹ nghệ nổi tiếng. Những chiếc lược đủ kiểu dáng, hoa văn tinh xảo, bên cạnh các sản phẩm trang trí, mỹ nghệ độc đáo, đã đưa tên tuổi Thụy Ứng vươn xa.

Nghe nghệ nhân kể chuyện nghề, ngắm những chiếc lược được tạo hình công phu, tôi càng hiểu thêm giá trị của món đồ nhỏ bé từng hiện diện trong gia đình mình. Tôi chợt nghĩ, có lẽ, giá trị bền lâu nhất của chiếc lược không chỉ nằm ở chất liệu, hay những đường nét tinh xảo, mà còn ở những câu chuyện nó được chứng kiến, những yêu thương nó từng chạm tới.

Mẹ tôi giờ đã có tuổi. Mái tóc ngày nào dày mượt, đen nhánh nay đã lấm tấm những sợi bạc. Những cơn đau đầu thỉnh thoảng lại khiến mẹ mệt mỏi. Chiếc lược sừng năm xưa cũng không còn nữa. Tôi mua cho mẹ một chiếc lược mới. Cầm chiếc lược trên tay, tôi bỗng thấy lòng mình xốn xang. Món quà chẳng lớn lao, nhưng trong đó có cả một khoảng trời thương nhớ.

Tôi muốn tự tay chải tóc cho mẹ. Muốn được ngồi phía sau, nhẹ nhàng đưa lược qua mái tóc đã bạc, chậm rãi gỡ những sợi tóc rối, như cách mẹ từng kiên nhẫn với mái tóc thơ bé của tôi. Có thể mẹ sẽ cười, bảo rằng đã lớn rồi mà còn làm những việc ấy. Nhưng tôi biết, đằng sau nụ cười ấy, mẹ cảm nhận được niềm vui từ sự chăm chút của con gái.

Ngày trước, tôi từng ngồi yên trong lòng mẹ, đón nhận sự dịu dàng như một điều hiển nhiên. Bây giờ, tôi muốn được dành cho mẹ những phút giây bình yên như thế!