Helsinki và "kỳ tích" an toàn giao thông đường bộ

Thành quả ấy là kết quả của nhiều thập niên cải tổ, từ kiểm soát tốc độ, tái thiết hạ tầng đến phát triển giao thông công cộng, đồng thời mở ra những gợi ý thiết thực về quy hoạch và quản trị đô thị lấy con người làm trung tâm.

Đổi tư duy, giảm thương vong

Thành tựu an toàn giao thông của Helsinki không đến từ một chiến dịch ngắn hạn, hay một giải pháp kỹ thuật riêng lẻ. Đó là kết quả của quá trình thay đổi tư duy quản lý kéo dài khoảng 40 năm, từ tập trung xử lý tai nạn sang chủ động ngăn ngừa nguy cơ, giảm thiểu khả năng xảy ra va chạm nghiêm trọng.

Theo số liệu của chính quyền thành phố, trong thập niên 1970, Helsinki từng ghi nhận hơn 1.700 vụ tai nạn gây thương tích mỗi năm. Từ năm 2020, con số này duy trì dưới 300 vụ. Riêng năm 2025, thành phố có 265 vụ tai nạn gây thương tích và 4 người tử vong. Mức cải thiện càng có ý nghĩa nếu xét đến việc lưu lượng phương tiện cơ giới hiện cao hơn gấp đôi so với thập niên 1970.

Một dấu mốc quan trọng được Helsinki xác lập vào tháng 7-2025, khi thành phố hoàn thành 12 tháng liên tiếp không có người tử vong vì tai nạn giao thông. Theo phóng sự Euronews thực hiện tháng 7-2026, chuỗi thời gian này đã kéo dài thêm 9 tháng tại thời điểm ghi hình. Kết quả đó đưa Helsinki trở thành hình mẫu tiêu biểu trong nỗ lực thực hiện chiến lược Vision Zero (Tầm nhìn Không) của châu Âu.

Mục tiêu của Vision Zero là không chấp nhận việc con người phải đánh đổi tính mạng vì những sai sót có thể phòng tránh trong hệ thống giao thông. Thay vì mặc định người tham gia giao thông luôn tuân thủ tuyệt đối quy định, các đô thị cần thiết kế đường sá, phương tiện và cơ chế kiểm soát để hạn chế hậu quả ngay cả khi xảy ra sai lầm.

Helsinki cụ thể hóa tư duy này trước hết bằng việc kiểm soát tốc độ. Hơn một nửa số tuyến đường tại thành phố áp dụng giới hạn tối đa 30 km/h, tập trung ở khu dân cư, khu vực trường học và những nơi có đông người đi bộ. Đây là chính sách được mở rộng từ năm 2021, tiếp nối định hướng đã được thành phố triển khai từ trước.

Theo kỹ sư giao thông Roni Utriainen thuộc Phòng Môi trường Đô thị Helsinki, tốc độ là yếu tố quan trọng quyết định mức độ nghiêm trọng của va chạm. Tốc độ thấp giúp tài xế có thêm thời gian phản ứng, đồng thời giảm nguy cơ người đi bộ và người đi xe đạp bị thương nặng.

Cùng với quy định, thành phố phối hợp cảnh sát tăng cường giám sát và xử lý vi phạm. Hệ thống camera tốc độ tự động, các trạm kiểm soát và hoạt động tuần tra được sử dụng để phát hiện hành vi chạy quá tốc độ, lái xe sau khi uống rượu bia hoặc sử dụng chất gây nghiện.

Công tác truyền thông cũng được chú trọng. Theo Dennis Pasterstein, Trưởng phòng Điều hành Kiểm soát Giao thông thuộc Sở Cảnh sát Helsinki, các tài khoản mạng xã hội của lực lượng cảnh sát từng đạt khoảng 30 triệu lượt xem trong một năm. Việc phổ biến thông tin xử phạt, cảnh báo nguy cơ và tuyên truyền quy định góp phần hình thành ý thức tuân thủ trong cộng đồng.

Đường phố được thiết kế cho con người

Giảm tốc độ là bước khởi đầu, nhưng thay đổi hạ tầng mới tạo nền tảng lâu dài cho an toàn giao thông. Helsinki không chỉ yêu cầu tài xế lái xe chậm hơn mà còn điều chỉnh chính không gian đường phố để giảm xung đột giữa các nhóm phương tiện.

Trong khoảng 20 năm qua, thành phố đã đầu tư mạnh vào hệ thống đường dành cho người đi bộ và xe đạp. Các tuyến đường được tổ chức lại, bổ sung làn xe đạp riêng, cải thiện chiếu sáng, nâng cấp nút giao và bố trí các điểm sang đường an toàn. Tại những khu vực đông đúc, các đường hầm và cầu dành riêng cho người đi bộ, người đi xe đạp được xây dựng nhằm hạn chế tiếp xúc trực tiếp với dòng phương tiện cơ giới. Thành phố cũng thu hẹp lòng đường, bố trí gờ giảm tốc và điều chỉnh thiết kế nút giao để hạn chế tốc độ.

Theo Matti Hirvonen, chuyên gia thuộc Mạng lưới các đô thị Phần Lan về xe đạp, thành phố đã dành khoảng 35 triệu euro cho hạ tầng đi bộ và xe đạp trong năm được đề cập, tương đương khoảng 13% tổng ngân sách đầu tư giao thông. Khoản đầu tư này phản ánh sự thay đổi trong cách phân bổ không gian đô thị.

Helsinki còn chú trọng sử dụng dữ liệu để xác định những khu vực có nguy cơ tai nạn cao. Thành phố thu thập thông tin về tai nạn, tốc độ phương tiện, lưu lượng giao thông và phản hồi của người dân, từ đó nhận diện các điểm đen và lựa chọn vị trí cần ưu tiên cải tạo.

Bên cạnh đó, hệ thống giao thông công cộng phát triển giúp người dân giảm phụ thuộc vào ô tô cá nhân. Xe buýt, tàu điện và các phương tiện vận tải công cộng tạo thêm lựa chọn đi lại, góp phần hạn chế lưu lượng xe cơ giới và giảm áp lực lên đường phố.

Từ an toàn giao thông đến quản trị đô thị

Kinh nghiệm Helsinki cho thấy an toàn giao thông không phải một lĩnh vực tách biệt, mà gắn trực tiếp với năng lực quy hoạch và điều hành đô thị. Một quyết định về giới hạn tốc độ, phân bổ ngân sách, hay tổ chức không gian công cộng đều có thể tác động đến chất lượng sống và mức độ an toàn của hàng trăm nghìn người.

Trước hết, thành phố chứng minh tầm quan trọng của tầm nhìn dài hạn. Những thay đổi về hạ tầng và thói quen đi lại không thể tạo ra kết quả chỉ sau một vài năm. Việc Helsinki kiên trì theo đuổi mục tiêu trong khoảng bốn thập niên cho thấy chính sách cần được duy trì nhất quán, bất chấp những thay đổi về ưu tiên quản lý và áp lực trước mắt.

Thứ hai, an toàn giao thông cần được tích hợp vào quy hoạch tổng thể. Phát triển khu dân cư phải đi cùng hệ thống đường đi bộ an toàn; mở rộng mạng lưới xe đạp cần kết nối với giao thông công cộng; trường học và các công trình dịch vụ phải được tổ chức sao cho người dân dễ dàng tiếp cận. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều cơ quan, thay vì giao toàn bộ trách nhiệm cho đơn vị quản lý giao thông.

Thứ ba, quản trị dựa trên dữ liệu cần đi đôi với trách nhiệm giải trình. Chính quyền phải xác định được khu vực nào tiềm ẩn nguy cơ, nhóm dân cư nào dễ bị tổn thương, nguồn lực cần ưu tiên ở đâu và chính sách đã mang lại kết quả gì.

Một yếu tố quan trọng khác là sự đồng thuận xã hội. Giảm tốc độ, thu hẹp không gian dành cho ô tô, chuyển đổi chỗ đỗ xe thành làn xe đạp hay hạn chế phương tiện cá nhân tại trung tâm đều có thể gây tranh luận.

Theo kế hoạch được Euronews đề cập năm 2026, Helsinki dự kiến hạn chế xe cá nhân trên một số tuyến phố đông đúc gần Ga Trung tâm từ năm 2030. Đây là bước tiếp theo trong định hướng dành thêm không gian cho người đi bộ và các hình thức di chuyển thân thiện với môi trường.

Chiến lược Vision Zero của Liên minh châu Âu đặt mục tiêu giảm 50% số người tử vong và bị thương nặng trên đường bộ vào năm 2030, tiến tới loại bỏ những trường hợp này vào năm 2050. Helsinki cho thấy các mục tiêu lớn có thể được chuyển hóa thành kết quả cụ thể thông qua chính sách nhất quán và sự đầu tư có trọng tâm.

Giá trị từ Helsinki vì thế không chỉ nằm ở những con số thương vong giảm mạnh, mà còn ở cách thành phố xác định lại ưu tiên phát triển. Đó là nơi người dân có thể đi lại thuận tiện, tiếp cận bình đẳng với không gian công cộng và an toàn trở về nhà sau mỗi hành trình.