Làng gốm Kim Lan chuyển mình, giữ hồn di sản

Truyền nghề, bảo lưu kỹ thuật cha ông

Nhóm Zalo của Câu lạc bộ Nghệ nhân Kim Lan sôi nổi khi một thợ trẻ đăng ảnh mẻ gốm vừa ra lò bị lỗi. Các nghệ nhân kỳ cựu lập tức hỏi: “Nung ở nhiệt độ bao nhiêu?”, “Pha men theo công thức nào?”. Người góp ý độ co ngót của đất, người hướng dẫn gia giảm nhiệt. Buổi “bắt bệnh” giúp thợ trẻ nhận ra từng lỗi kỹ thuật. Đằng sau cuộc trao đổi tưởng nhỏ là một nếp nghề: Tri thức được chia sẻ, kinh nghiệm được tiếp nối, để mỗi mẻ gốm mới vẫn mang theo ký ức và bàn tay của nhiều thế hệ.

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình, Chủ tịch Hội Gốm sứ Kim Lan coi gìn giữ nghề là trách nhiệm với tài sản văn hóa được các thế hệ trước trao lại. Truyền nghề, theo ông, không chỉ là chỉ dẫn kỹ thuật, mà còn khơi dậy niềm tự hào, giúp người trẻ hiểu giá trị của nghề và tìm thấy cơ hội gắn bó lâu dài.

Giữa thị trường cạnh tranh, sản phẩm công nghiệp có lợi thế về số lượng, giá thành và tốc độ cung ứng. Gốm thủ công muốn giữ chỗ đứng phải dựa vào chất lượng, độ tinh xảo và bản sắc riêng. Bài toán của người thợ Kim Lan vì thế không dừng ở bảo lưu kỹ thuật cha ông, mà còn là đưa sản phẩm truyền thống đáp ứng nhu cầu mới, nâng cao giá trị và khẳng định uy tín làng nghề.

Trong bối cảnh ấy, nghệ nhân Phạm Nguyên chọn cách làm cởi mở, sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm và hướng dẫn kỹ thuật cho người học nghề. Ông nói: “Tôi không giấu bất cứ điều gì. Ai đến học tôi cũng truyền dạy tận tâm hết mình. Bởi truyền nghề không chỉ là trao lại kỹ thuật, mà là trao đi ngọn lửa đam mê để thế hệ sau giữ lấy cái gốc của cha ông, để di sản được sống mãi”.

Theo nghệ nhân Phạm Nguyên, kỹ thuật có thể học hỏi, kinh nghiệm có thể trao truyền nhưng mỗi người thợ vẫn cần tìm tòi để tạo dấu ấn riêng. Chia sẻ không làm vơi giá trị của nghệ nhân; trái lại, khi nhiều người cùng nâng cao tay nghề, chất lượng chung được cải thiện, uy tín gốm Kim Lan thêm vững trên thị trường.

Tinh thần ấy được thể hiện qua hoạt động của Câu lạc bộ Nghệ nhân, thợ giỏi làng gốm Kim Lan. Theo ông Nguyễn Chí Phương, Chủ nhiệm Câu lạc bộ, các thành viên duy trì sinh hoạt, hỗ trợ nhau xử lý vấn đề trong sản xuất, đồng thời tổ chức tập huấn thiết kế mẫu mã, nghiên cứu men và bán hàng trực tuyến. Trao đổi kinh nghiệm vừa giúp hoàn thiện kỹ thuật, vừa mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.

Ở góc nhìn rộng hơn, ông Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, đánh giá truyền nghề có vai trò quan trọng trong tạo dựng nguồn nhân lực kế cận. Những làng nghề có sức sống có thể tạo việc làm, thu hút lao động tại chỗ và cả người từ vùng lân cận. Đây cũng là hướng phát triển đáng chú ý với các làng nghề thủ công Hà Nội hiện nay.

Sáng tạo đang làm phong phú diện mạo gốm Kim Lan. Từ chum, chậu, lọ, bình, đồ thờ quen thuộc, nhiều nghệ nhân nghiên cứu dòng men, cải tiến kỹ thuật, phát triển sản phẩm giàu giá trị nghệ thuật. Thống gốm độc bản “Hùng ca Điện Biên”, đĩa gốm “Tích cửu long ngư quần hội” của Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình, hay chóe lục giác tích “Hồn Việt” của nghệ nhân Nguyễn Đức Tuấn đạt Kỷ lục Việt Nam, cho thấy sức sáng tạo trên nền tảng kỹ thuật truyền thống.

Từ kinh nghiệm trao truyền đến ý tưởng sản phẩm mới, người thợ Kim Lan từng bước tạo thêm giá trị cho nghề. Những người con miền di sản đang nối dài nhịp sống của vốn quý cha ông, đồng thời tìm cách để giá trị ấy hiện diện trong đời sống đương đại.

Nâng tầm giá trị di sản

Ngày 2-8-2024, UBND thành phố Hà Nội công nhận làng gốm Kim Lan là điểm du lịch của Thủ đô. Ngày 23-1-2025, nghề gốm Kim Lan được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sau những dấu mốc đáng tự hào ấy, cơ hội quảng bá và phát triển làng nghề gắn với du lịch thêm rộng mở. Song, nền tảng để những danh hiệu ấy toả sáng vẫn phải bắt nguồn từ việc nghề tiếp tục được thực hành, người dân có sinh kế và sản phẩm gốm Kim Lan ngày càng có chỗ đứng vững hơn ở thị trường trong và ngoài nước.

Một chuyển biến đáng chú ý nằm ở phương thức sản xuất. Theo ông Nguyễn Chí Phương, hiện làng có khoảng 30 lò điện tại các xưởng nghệ nhân. Công nghệ mới hạn chế khói bụi, kiểm soát nhiệt tốt hơn, góp phần ổn định chất lượng thành phẩm.

Đổi mới này có ý nghĩa thiết thực khi Hà Nội tập trung giải quyết các điểm nghẽn phát triển, trong đó có môi trường. Giảm khói bụi từ sản xuất góp phần cải thiện điều kiện lao động, môi trường sống và hướng tới phương thức phù hợp hơn với đô thị. Với dòng gốm đòi hỏi độ chính xác về màu men, kỹ thuật vẽ vàng, hay hoàn thiện bề mặt, khả năng kiểm soát nhiệt còn giúp nghệ nhân chủ động hơn khi chế tác.

Hiện đại hóa công nghệ không đồng nghĩa đánh mất bản sắc. Giá trị gốm Kim Lan nằm trong tri thức xử lý đất, kỹ thuật tạo hình, kinh nghiệm pha men và sự khéo léo của người thợ. Lò nung hỗ trợ sản xuất, còn chất lượng, dấu ấn sản phẩm vẫn phụ thuộc vào bàn tay, con mắt và sức sáng tạo của nghệ nhân. Dùng công nghệ đúng hướng cũng tạo điều kiện phục dựng men cổ, thử nghiệm mẫu mã và nâng chất lượng.

Cùng với đổi mới sản xuất, Kim Lan tìm cách kết nối nghề gốm với du lịch. Bảo tàng Khảo cổ học cộng đồng Kim Lan được thành lập năm 2012, lưu giữ hơn 300 hiện vật do người dân đóng góp, giới thiệu lịch sử và văn hóa làng nghề là một điểm dừng chân không thể bỏ qua khi đến với làng nghề. Hiện vật giúp người xem hình dung hành trình lao động, sáng tạo qua nhiều thế hệ; tham quan và trải nghiệm làm gốm giúp công chúng hiểu công việc đòi hỏi sự kiên trì, kỹ năng lâu dài của người thợ.

Ông Nguyễn Chí Phương cho biết, sau khi Kim Lan được công nhận là điểm du lịch, người dân có thêm động lực kết hợp sản xuất với quảng bá, đón khách và mở rộng kinh doanh. Nhiều hộ xây dựng kênh bán hàng trên mạng xã hội, livestream để tiếp cận khách. Điều này không những góp phần phát triển thị trường, mà còn mời gọi du khách đến để trải nghiệm một miền di sản cổ, nơi từng viên gạch, từng chiếc lò nung, từng bức tường mang đậm dấu ấn thời gian đều có thể "kể" về truyền thống của làng.

Làng gốm Kim Lan đang nỗ lực chuyển mình cùng sự phát triển của Hà Nội. Tình yêu nghề tha thiết, niềm tự hào về di sản và tinh thần sáng tạo của người Kim Lan là nền tảng để làng gốm cổ có thêm cơ hội khẳng định dấu ấn riêng trong bức tranh văn hóa làng nghề của Thủ đô.