Đưa di sản đến gần công chúng bằng công nghệ số

Thực tiễn này gợi mở nhiều kinh nghiệm cho Hà Nội trong tiến trình chuyển đổi số, phát huy di sản và xây dựng hệ sinh thái văn hóa hiện đại, giàu bản sắc.

Mở rộng không gian cho nghệ thuật truyền thống

Tại Nhà hát Ca múa Quảng Châu, nữ nghệ sĩ trẻ Qiang Yiting biểu diễn điệu múa Anh Ca trước máy quay thay vì trên sân khấu truyền thống. Trong khung hình dọc của điện thoại thông minh, cô phải điều chỉnh động tác, biểu cảm và nhịp điệu để phù hợp với cách thưởng thức trực tuyến. Khán giả ở phía bên kia màn hình có thể bình luận, gửi biểu tượng cảm xúc và tương tác trực tiếp với nghệ sĩ.

Những buổi phát sóng kéo dài khoảng 6 giờ, kết hợp múa tập thể, biểu diễn cá nhân và trích đoạn các tác phẩm kinh điển, đang tạo ra một không gian thưởng thức nghệ thuật mới. Đáng chú ý, nội dung không đơn thuần chạy theo thị hiếu giải trí, mà khai thác chất liệu văn hóa truyền thống. Điệu múa Anh Ca có nguồn gốc từ vùng Triều Sán, tỉnh Quảng Đông, là loại hình nghệ thuật dân gian kết hợp múa, võ thuật và biểu diễn sân khấu, đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Trung Quốc.

Theo số liệu công bố cuối tháng 6-2026, có 57 đoàn nghệ thuật biểu diễn nhà nước duy trì hoạt động phát trực tiếp trên nền tảng Douyin, với hơn 16.000 buổi phát sóng và khoảng 320 triệu lượt xem. Nhiều loại hình từng chủ yếu được thưởng thức trong nhà hát như múa cổ điển, nhạc cụ dân tộc, opera và hí khúc địa phương nay có thêm cơ hội tiếp cận đông đảo khán giả, nhất là giới trẻ.

Điều đáng chú ý là các đoàn nghệ thuật không chỉ đưa nguyên vẹn chương trình sân khấu lên môi trường mạng, mà còn điều chỉnh cách biểu diễn, tổ chức nội dung và tương tác với công chúng. Nghệ sĩ phải thích ứng với góc máy, thời lượng và nhịp độ tiếp nhận của người xem; trong khi phản hồi trực tuyến trở thành cơ sở để các đơn vị điều chỉnh hoạt động truyền thông. Nhờ đó, công nghệ không chỉ mở rộng kênh phân phối, mà còn tác động đến phương thức tổ chức và vận hành hoạt động nghệ thuật.

Đổi mới quản trị, kết nối các nguồn lực văn hóa

Sự chuyển dịch này tại Trung Quốc không hoàn toàn mang tính tự phát mà có sự tham gia của cơ quan quản lý, tổ chức nghề nghiệp, đơn vị nghệ thuật và doanh nghiệp công nghệ. Từ tháng 4-2023, Hiệp hội Nghệ thuật Biểu diễn Trung Quốc phối hợp với Douyin triển khai "Kế hoạch Nghệ thuật phát sóng trực tiếp" (Yibo Plan), dưới sự hướng dẫn của cơ quan quản lý thuộc Bộ Văn hóa và Du lịch Trung Quốc. Chương trình hỗ trợ các đoàn nghệ thuật đào tạo kỹ năng livestream, xây dựng nội dung, phát triển đội ngũ và vận hành kênh trực tuyến.

Ở cấp địa phương, thành phố Ninh Ba, tỉnh Chiết Giang, thành lập nhóm chuyên trách livestream thuộc Tập đoàn Biểu diễn nghệ thuật Ninh Ba, tập trung đào tạo nghệ sĩ và đầu tư thiết bị chuyên nghiệp. Trong khi đó, tỉnh Giang Tô triển khai "Kế hoạch Tụ quang" (Juguang Plan), hỗ trợ các đoàn nghệ thuật cơ sở sử dụng video ngắn và livestream để mở rộng khán giả, tìm kiếm nguồn thu mới.

Điểm chung của những mô hình này là không để các đoàn nghệ thuật tự xoay sở trước yêu cầu chuyển đổi số. Thay vào đó, các nguồn lực được tổ chức theo hướng phối hợp: cơ quan quản lý định hướng và hỗ trợ, tổ chức nghề nghiệp kết nối, doanh nghiệp công nghệ cung cấp nền tảng, còn các đoàn nghệ thuật chịu trách nhiệm về nội dung và chất lượng chuyên môn. Cách làm này giúp chuyển từ hỗ trợ từng chương trình riêng lẻ sang tạo dựng môi trường hoạt động lâu dài cho các thiết chế văn hóa.

Đây cũng là kinh nghiệm có ý nghĩa đối với Hà Nội. Hà Nội đang định hướng chuyển từ số hóa riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái dữ liệu văn hóa dùng chung, tăng cường kết nối và chia sẻ giữa các thiết chế, cơ quan quản lý. Việc đưa Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Nhà tù Hỏa Lò, Bảo tàng Hà Nội, Thư viện Hà Nội và Nhà hát Múa rối Thăng Long vào kế hoạch thí điểm quản lý số toàn diện là nỗ lực hiện thực hoá hướng đi này.

Tuy nhiên, số hóa dữ liệu và ứng dụng công nghệ trong quản lý mới là một phần của quá trình chuyển đổi. Vấn đề tiếp theo là làm thế nào để các nguồn dữ liệu, nền tảng và hoạt động văn hóa được kết nối, phục vụ hiệu quả cả công tác quản lý lẫn nhu cầu sáng tạo, thưởng thức của công chúng.

Từ kinh nghiệm Trung Quốc, Hà Nội có thể tham khảo cách tổ chức các chương trình hỗ trợ chuyên biệt cho từng nhóm thiết chế văn hóa, nhất là nhà hát và các đoàn nghệ thuật truyền thống. Bên cạnh đầu tư hạ tầng, cần chú trọng đào tạo nhân lực, hỗ trợ xây dựng nội dung số, kỹ năng truyền thông và phương thức vận hành trên nền tảng trực tuyến.

Với nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, Hà Nội có nhiều điều kiện để mở rộng cách tiếp cận này. Những loại hình nghệ thuật như ca trù, chèo, múa rối nước, hát xẩm có thể được giới thiệu qua video ngắn, chương trình phát trực tiếp, tư liệu số và triển lãm tương tác. Không chỉ quảng bá tác phẩm, các hình thức này còn giúp công chúng, nhất là giới trẻ, tìm hiểu nguồn gốc, lịch sử và giá trị nghệ thuật của từng loại hình, qua đó khơi gợi nguồn cảm hứng cho sản phẩm sáng tạo, dịch vụ trải nghiệm và du lịch văn hóa, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô.

Cân bằng giữa bảo tồn và khai thác di sản

Tuy nhiên, đưa nghệ thuật truyền thống lên môi trường số cũng đặt ra thách thức về chất lượng và bản sắc. Khác với sân khấu, nơi khán giả theo dõi trọn vẹn một tác phẩm, livestream đòi hỏi nội dung liên tục tạo sự chú ý. Nếu quá phụ thuộc vào thuật toán, lượt xem và thị hiếu tức thời, các tác phẩm có nguy cơ bị đơn giản hóa, làm mất đi chiều sâu lịch sử và giá trị thẩm mỹ.

Đây là vấn đề các đô thị cần tính đến khi xây dựng chính sách phát triển văn hóa số. Hiệu quả không thể chỉ đo bằng số lượng di sản được số hóa, số chương trình trực tuyến, hay lượt tương tác, mà cần được đánh giá qua khả năng bảo tồn, lan tỏa giá trị và nâng cao mức độ thụ hưởng văn hóa của người dân. Vì vậy, hỗ trợ chuyển đổi số phải đi cùng cơ chế bảo đảm chất lượng nội dung, bảo vệ bản quyền và tôn trọng vai trò của nghệ nhân, nghệ sĩ, cộng đồng nắm giữ di sản.

Đối với Hà Nội, yêu cầu này càng có ý nghĩa khi thành phố hướng tới đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh và động lực phát triển. Chuyển đổi số không nên dừng ở việc lưu trữ tư liệu, hay giới thiệu di sản trên các nền tảng trực tuyến, mà cần tạo ra sự kết nối giữa bảo tồn, sáng tạo và khai thác giá trị văn hóa. Các thiết chế văn hóa cần được hỗ trợ để vừa thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, vừa chủ động tiếp cận công chúng bằng phương thức mới; đồng thời mở rộng hợp tác với doanh nghiệp và các tổ chức sáng tạo để phát triển sản phẩm văn hóa có giá trị.

Bên cạnh đó, không gian số không thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm trực tiếp tại nhà hát, bảo tàng, hay di tích. Các chương trình trực tuyến có thể trở thành kênh giới thiệu, khơi gợi nhu cầu thưởng thức và tham quan thực tế. Người dân cũng cần được tạo điều kiện tham gia sáng tạo, giới thiệu và lan tỏa những giá trị văn hóa của cộng đồng, thay vì chỉ là đối tượng tiếp nhận.

Thực tiễn Trung Quốc cho thấy, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đặt trong cơ chế quản trị có sự phối hợp giữa chính quyền, thiết chế nghệ thuật, doanh nghiệp và cộng đồng. Đây là kinh nghiệm quý mà Hà Nội có thể vận dụng để kết nối nguồn lực, hỗ trợ các chủ thể văn hóa và mở rộng sự tham gia của công chúng. Khi chuyển đổi số được triển khai đồng bộ với bảo tồn, sáng tạo và phát triển sản phẩm văn hóa, di sản vừa được gìn giữ, vừa có thêm sức sống trong đời sống đương đại, đóng góp thiết thực vào sự phát triển của Thủ đô hiện đại, văn minh và giàu bản sắc.