Hà Nội những ngày tháng Tư năm 1975

Thời kỳ đó ở miền Bắc chỉ có ba tờ nhật báo là Nhân dân, Quân đội nhân dân và Hànộimới, nhưng chỉ duy nhất báo Hànộimới bán lẻ phục vụ bạn đọc. Dù đã biết tin qua đài phát thanh nhưng sáng hôm sau các quầy bán báo ở Bưu điện Bờ Hồ, chợ Hôm, chợ Mơ, Ngã tư Sở… người mua báo xếp hàng dài dằng dặc. Đọc báo là thói quen của nhiều người Hà Nội.

Từ các cơ quan, xí nghiệp hay cửa hàng giải khát quốc doanh cho đến quán nước chè đầu ngõ, đâu đâu cũng bàn tán, bình luận, ai cũng mong chờ tin chiến thắng tiếp theo. Lại thêm tin các khu đội thông báo tuyển quân, tất cả thanh niên sinh năm 1957 đều đi khám sức khỏe. Nhiều học sinh cấp III trúng tuyển lên đường được Sở Giáo dục đặc cách cấp bằng tốt nghiệp lớp 10. Cửa hàng bánh tôm Hồ Tây đông nghẹt học sinh tổ chức liên hoan tiễn bạn lên đường.

Sáng sáng, các nhà có đài mở oang oang nghe tin tức. Nhà không có đứng dưới loa truyền thanh nghe xong bản tin mới cọc cạch đạp xe đi làm. Đàn bà con gái vốn chỉ quan tâm đến sổ gạo, tem phiếu thực phẩm, chỉ bàn tán đến gạo trắng mì đen cũng hỏi han tin tức bởi nhiều gia đình có con em đang chiến đấu ở chiến trường miền Nam trong tâm trạng vừa mừng vừa lo.

Ngày 26-3-1975, Đài Tiếng nói Việt Nam đưa tin quân ta đã giải phóng hoàn toàn thành phố Huế. Người Hà Nội hân hoan vì Thủ đô kết nghĩa với Huế và Sài Gòn. Nhưng vui nhất là bà con Thừa Thiên - Huế tập kết sống ở Hà Nội, ai cũng khấp khởi vì ngày đoàn tụ đang đến gần. Ngày này và những ngày sau đó, Đài Tiếng nói Việt Nam và Đài Truyền thanh Hà Nội liên tục phát bài hát “Bình Trị Thiên khói lửa” của nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương. Sở Văn hóa chỉ đạo hiệu sách Hà Nội - Huế - Sài Gòn ở phố Tràng Tiền chuẩn bị nhiều đầu sách, tranh ảnh về miền Bắc, về Hà Nội. Bộ Văn hóa cũng yêu cầu Xí nghiệp đĩa hát Dihavina chuẩn bị đĩa đã xuất bản, chờ cấp trên cho phép là mang vào tặng Huế. Ngành Giáo dục Hà Nội trước đó đã gửi giáo viên trẻ vào dạy tại những vùng giải phóng Quảng Trị, nay cũng sẵn sàng cử giáo viên vào giúp Huế mở lại trường học…

Ngày 29-3-1975, tin Đà Nẵng được giải phóng càng làm nức lòng người Hà Nội, củng cố thêm niềm tin ngày miền Nam hoàn toàn được giải phóng không còn xa. Trước Nhà hát Lớn, Nhà triển lãm 93 Đinh Tiên Hoàng, trước cơ quan Thông tấn xã Việt Nam số 5 Lý Thường Kiệt treo tranh cổ động, áp phích có khẩu hiệu “Tiến lên giành thắng lợi hơn nữa”, “Nhiệt liệt chào mừng Đà Nẵng giải phóng”. Vui nhất là bà con miền Nam tập kết sống ở Hà Nội. Câu lạc bộ Thống nhất ở 16 Lê Thái Tổ lúc nào cũng có người đến đọc báo, nghe đài ngóng chờ tin tức từ Ủy ban Thống nhất.

Tiến sĩ khảo cổ Nguyễn Thị Hậu kể: Cha mẹ bà đều quê Nam Bộ, là cán bộ tập kết, công tác ở Đoàn cải lương Nam Bộ và sống ở khu tập thể 128C Đại La; sau khi nghe tin Huế, Đà Nẵng được giải phóng, cha mẹ và các cô chú trong đoàn dừng luyện tập, hồi hộp ngóng chờ ngày Nam Bộ giải phóng.

Nhà văn Tô Hoài kể, những ngày đó, nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu, nhạc sĩ Nguyễn Ngọc Thới chuyên sáng tác vọng cổ ở nhà tập thể 96 Phố Huế ngày nào cũng lên 51 Trần Hưng Đạo (Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam) uống trà ngóng tin. Nhạc sĩ Hoàng Hiệp, nhà thơ Phạm Hổ ở khu tập thể Kim Liên cũng thường có mặt. Các văn nghệ sĩ hai miền cùng trò chuyện, ôn kỷ niệm về những vùng đất đã và sắp được giải phóng.

Một điều vô cùng bất ngờ, đó là sáng ngày 9-4-1975, Báo Hànộimới đăng tin rạp Tháng Tám, Mê Linh, Bắc Đô, Đặng Dung sẽ chiếu phim tài liệu “Giải phóng Huế”, “Giải phóng Đà Nẵng” trước suất phim chính. Hai bộ phim này do các nghệ sĩ của Hãng phim Thời sự tài liệu và khoa học Trung ương bám theo các cánh quân giải phóng quay rồi gửi ra Hà Nội dựng.

Ông Nguyễn Bắc, Giám đốc Sở Văn hóa Hà Nội (1954-1978) kể lại, vì khán giả quá đông nên ông phải lệnh cho Quốc doanh Chiếu bóng Hà Nội ưu tiên bán vé cho bà con tập kết. Thực tế thì nhiều người Hà Nội xếp hàng cứ nghe giọng Huế, giọng miền Nam là nhường cho mua trước...

Tin chiển thắng nối tiếp khiến người Hà Nội tạm quên khó khăn thiếu thốn thường nhật, ai ai cũng hân hoan. Và rồi trưa 30-4-1975, “Bản tin chiến thắng” của Đài Tiếng nói Việt Nam mở đầu bằng lời xướng của phát thanh viên Tuyết Mai quen thuộc: “Mời đồng bào và chiến sĩ cả nước nghe tin Chiến dịch Hồ Chí Minh đã toàn thắng. Thành phố Sài Gòn hoàn toàn giải phóng. Cờ Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam đã tung bay trên nóc Phủ Tổng thống ngụy quyền”.

Tiếp theo là phát thanh viên Nguyễn Thơ đọc: “… Đúng 11 giờ 30 phút ngày 30-4-1975, cờ Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam đã tung bay trên nóc Phủ Tổng thống ngụy quyền và ở khắp thành phố. Thành phố Sài Gòn mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại đã hoàn toàn giải phóng”. Cả Hà Nội vỡ òa, trào dâng niềm vui. Các cơ quan xí nghiệp ngừng làm việc, người người đổ ra đường và phóng lên Bờ Hồ.

Sinh thời, nhạc sĩ Cao Việt Bách từng kể, trưa 30-4-1975, ông đang nghỉ trưa ở nhà thì có người đến thông báo, Giám đốc đài Trần Lâm giao nhiệm vụ cho ông tập ngay sáng tác của nhạc sĩ Phạm Tuyên “Như có Bác trong ngày vui đại thắng”. Cao Việt Bách học chỉ huy dàn nhạc ở Liên Xô và đã sáng tác nhiều ca khúc, trong đó ca khúc “Tiếng hát từ thành phố mang tên Người” được ông nung nấu ý tưởng và hoàn thành từ tháng 3-1975, do nghệ sĩ Kiều Hưng hát và đã thu âm song chưa được phát sóng vì sợ… sớm quá! Do nhiều ca sĩ sống ở khu tập thể 128C Đại La, gần trụ sở dàn nhạc, nhưng một số khác ở rải rác các phố nên ông đạp xe như bay đến thông báo yêu cầu của Giám đốc Trần Lâm. Đúng 14h30 tốp ca và dàn nhạc bắt đầu tập, chỉ trong 1 tiếng rưỡi bài hát đã hoàn thành và lập tức được thu âm.

Đúng 5 giờ chiều bài hát vang lên trên làn sóng và được Đài Truyền thanh tiếp sóng làm náo nức lòng người. Đài Truyền thanh Hà Nội còn phát các bài hát “Cô gái Sài Gòn đi tải đạn”, “Sài Gòn quật khởi”…, những nhịp điệu hành khúc càng làm Thủ đô thêm náo nức, sôi động. Những năm đó, cờ không bán mà chỉ cấp phát nên chỉ có các cơ quan, xí nghiệp, nhà máy mới treo cờ đỏ sao vàng, cờ nửa xanh nửa đỏ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Theo lệ thường, vào các dịp lễ 1-5, 2-9 và Tết Nguyên đán, Sở Thương nghiệp bán thêm thịt ngoài tiêu chuẩn. Nhưng chiều 30-4-1975, Đài Truyền thanh thông báo, ngoài tiêu chuẩn lễ 1-5, Sở sẽ bán thêm qua bìa mua hàng, tùy theo nhân khẩu, thấp nhất là 0,5kg, cao nhất là 1kg. Vui vì đất nước thống nhất, người Hà Nội càng vui vì có bữa liên hoan.

Đã 51 năm trôi qua nhưng cảm xúc tháng Tư năm 1975 vẫn vẹn nguyên trong nhiều thế hệ người Hà Nội.