Nghe con đường “lớn tuổi nhất” chạy giữa lòng Hà Nội kể chuyện
Trong muôn vàn nỗi nhớ về Hà Nội, người đi xa thường nhắc đến tiếng leng keng tàu điện sớm khuya, tiếng còi tàu vọng từ mạn cầu Long Biên, ga Hàng Cỏ, len qua những dãy phố cổ. Ít ai biết rằng, tuyến đường sắt trên cao chạy dọc phố Phùng Hưng đã tồn tại hơn một thế kỷ, chứng kiến bao đổi thay của Thủ đô.
Dưới những vòm cầu nhuốm màu thời gian, nhịp sống phố phường vẫn tiếp diễn, lưu giữ những câu chuyện bình dị về một Hà Nội xưa và mở ra kỳ vọng về không gian văn hóa mới giữa lòng thành phố.

Con đường trăm tuổi qua những dãy phố nghìn năm
Quán phở Khôi Hói ở góc Phùng Hưng - Hàng Vải đượm khói thơm từ lúc bình minh đến tận đêm khuya, khi phố phường dần chìm vào giấc ngủ. Khi những chuyến tàu cuối ngày từ Lào Cai, Lạng Sơn trở về, chầm chậm đi qua đường sắt trên cao Phùng Hưng rồi rúc còi xin vào ga Hàng Cỏ cũng là lúc ông chủ quán đủng đỉnh chuẩn bị cho một ngày bán hàng mới. Nhịp sống ấy đã gắn bó với gia đình ông hơn 30 năm qua.
Từng bán phở ở Phùng Hưng, Lãn Ông rồi trở về Hàng Vải, ông Khôi đã khiến nhiều người phố cổ quen với hương vị phở của mình đến mức lấy luôn tên Khôi Hói để gọi quán. Cũng như tiếng còi tàu sớm khuya, hương phở ấy đã trở thành một phần ký ức của người dân nơi đây.
Ông Khôi tự hào kể chuyện phố Phùng Hưng, những chuyến tàu đi qua mỗi ngày, tiếng bánh sắt nghiến trên đường ray và làn khói phở thơm lan theo từng con phố nhỏ. Với ông, tiếng còi tàu, tiếng bánh xe xình xịch trên cao, những ô cửa toa tàu thấp thoáng bóng người nhìn xuống phố Phùng Hưng, ngã tư Hàng Giấy, Hàng Cót - Hàng Lược, Cửa Đông..., tất cả tạo nên một nhịp sống rất riêng, tưởng như đối lập mà lại hòa hợp đến lạ lùng.

Chị Phạm Bích Hiền, người gốc phố Phùng Hưng, kể rằng chẳng mấy ai còn nhớ chính xác tuyến đường sắt trên cao có từ bao giờ. Chỉ biết, những đoàn tàu đã gắn bó với bao thế hệ người dân, cùng những món ăn mang hương vị Hà Nội. Đó là quán bún chả, phở mặn kèm cơm nguội ở phố Gầm Cầu, từng phục vụ những bác xích lô; những quán bia hơi trong ngõ Hàng Hương, hay các quán cà phê nằm dọc khu tập thể nhân viên hỏa xa từ số 24 Phùng Hưng đến đoạn tiếp giáp phố Trần Phú.
Ký ức ấy còn đưa người phố trở về những năm 1990, khi khu vực dưới chân đường sắt trên cao từng là chợ buôn bán xe máy, quần áo cũ, thường gọi là hàng "thùng". Dưới mỗi ô vòm cầu, người ta quây bạt, dựng tôn thành những gian hàng san sát. Phố Phùng Hưng khi ấy tấp nập người mua, kẻ bán, khác xa vẻ thoáng đãng hôm nay.
“Nơi đây từng là một trong những điểm buôn bán xe máy, hàng "thùng" sôi động, gắn với sự hình thành và phát triển của những khu chợ như Chùa Hà, Kim Liên, Tôn Thất Tùng sau này. Trên cao, những chuyến tàu khách, tàu chợ từ Lào Cai, Lạng Sơn chở theo sản vật địa phương, vải vóc, hàng hóa đủ loại. Dưới phố, người buôn bán tất bật vận chuyển hàng về chợ Bắc Qua, Đồng Xuân. Có thời, hàng hóa còn được chuyển xuống từ những toa tàu tại đoạn đường ray thấp dần gần số 24 Phùng Hưng. Chồng tôi lúc sinh thời công tác tại báo Đại Đoàn Kết từng có nhiều bài báo, bức ảnh quý về giai đoạn này”, chị Phạm Bích Hiền nhớ lại.
Còn ngõ Hàng Hương nối phố Phùng Hưng với Lý Nam Đế, vốn đi xuyên qua một vòm cầu, đến nay vẫn nườm nượp khách tìm đến những quán bia hơi, thưởng thức chả xiên thơm lừng từ trưa đến tối. Con ngõ nhỏ mang đậm nét sinh hoạt bình dị của khu phố cổ. Thời Pháp thuộc, nơi đây từng mang tên Cité Maréchal Joffre, đến năm 1949 được đổi thành ngõ Hàng Hương. Tên gọi gắn với những người dân từ Đông Lỗ, Kim Động, Hưng Yên đến lập nghiệp bằng nghề làm hương trầm.
Không chỉ Hàng Hương, suốt dọc vòm cầu cạn còn có một đoạn đục để lối lưu thông, đó chính là phố Nguyễn Thiệp bây giờ.
Từ ga Long Biên, tuyến đường sắt trên cao chạy qua phố Gầm Cầu, Phùng Hưng, rồi tiếp tục về phía nam, giao cắt với những tuyến phố Trần Phú, Điện Biên Phủ, Nguyễn Khuyến để đến ga Hà Nội. Hơn một thế kỷ qua, những nhịp cầu, tiếng còi tàu và các dãy phố nằm dưới chân đường sắt đã trở thành một phần ký ức thân thương của người Hà Nội.

Đánh thức không gian di sản giữa lòng phố cổ
Được xây dựng từ thời Pháp thuộc, vào khoảng những năm 1900-1902, tuyến cầu cạn đường sắt qua phố Phùng Hưng, Gầm Cầu đến ga Long Biên là một công trình giao thông đặc biệt của Hà Nội.
Đoạn đường sắt trên cao dài khoảng 1,3km, trong đó, phần từ phố Trần Phú đến Cửa Đông dài hơn 400m được xây đặc; đoạn từ Cửa Đông đến ga Long Biên dài gần 850m có kiến trúc vòm cuốn bằng đá, phía trên đặt đường ray tàu hỏa. Theo kết quả khảo sát, toàn tuyến có 130 vòm cầu, chiều cao từ 2,6m đến 4,9m, được đánh số từ 2 đến 131. Trước đây, nhiều vòm cầu có thể lưu thông qua lại. Tuy nhiên, do tình trạng mất an ninh trật tự, ô nhiễm môi trường, những năm 1980, phần lớn các vòm được lấp đất đá và xây kín hai bên, chỉ chừa lại một số lối đi phục vụ người dân.

Những vòm cầu đá ấy không chỉ là dấu tích kiến trúc hơn trăm năm tuổi, mà còn chứng kiến một thời Hà Nội có nhiều loại hình giao thông cùng hiện diện trong không gian phố cổ. Có thời, tàu điện từ Bờ Hồ qua chợ Đồng Xuân, vòng qua bốt Hàng Đậu, nhập vào phố Quán Thánh để đi Thụy Khuê, từng chạy dưới vòm cầu đường sắt khu vực Hàng Giấy - Gầm Cầu. Tiếng leng keng tàu điện hòa cùng tiếng còi tàu hỏa, tiếng xe cộ và âm thanh buôn bán dưới phố tạo nên một Hà Nội sôi động mà thân thương. Những âm thanh ấy nay phần nhiều chỉ còn trong ký ức, nhưng con đường sắt trên cao vẫn hiện hữu, như một chứng nhân lặng lẽ của lịch sử đô thị.
Cũng từ tuyến đường sắt này, một không gian du lịch đặc biệt từng hình thành, được nhiều người biết đến với tên gọi “phố cà phê đường tàu”. Tại đoạn đường ray đi qua khu vực Cửa Đông, Phùng Hưng, Trần Phú, nhà cửa nằm san sát hai bên, có nơi chỉ cách đoàn tàu khoảng 1m. Sự độc đáo ấy thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế tìm đến trải nghiệm, chụp ảnh. Nắm bắt nhu cầu, nhiều hộ dân mở quán cà phê ngay sát đường ray. Tuy nhiên, hoạt động kinh doanh tại khu vực này tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông đường sắt, nhất là khi du khách tập trung đông, đứng sát đường ray để chờ tàu đi qua.

Thiếu tá Nguyễn Hoàng Ninh, Đội trưởng Đội Cảnh sát giao thông đường bộ số 1, Phòng Cảnh sát giao thông (Công an thành phố Hà Nội) cho biết, khu vực cà phê đường tàu đã được yêu cầu ngừng đón khách để bảo đảm an toàn. Điều đó cũng đặt ra yêu cầu phải có phương án khai thác giá trị cảnh quan, di sản phù hợp, thay vì phát triển du lịch tự phát.
Tương lai, tuyến đường sắt trên cao còn gắn với định hướng tổ chức lại mạng lưới đường sắt quốc gia và đường sắt đô thị. Khi các tuyến đường sắt được điều chỉnh, không gian cầu cạn Phùng Hưng có thể mở ra cơ hội bảo tồn, phát huy giá trị kiến trúc và hình thành những hoạt động văn hóa, du lịch phù hợp. Tuy nhiên, mọi phương án đều cần đặt yêu cầu bảo đảm an toàn, gìn giữ di sản và hài hòa với đời sống người dân.
Thực tế, ý tưởng "đánh thức" những vòm cầu đường sắt Phùng Hưng đã được Hà Nội đặt ra từ nhiều năm trước. Năm 2017, thành phố có chủ trương nghiên cứu phục hồi các vòm cầu đá thời Pháp thuộc trên phố Gầm Cầu, Phùng Hưng, hướng tới tái lập không gian văn hóa, thương mại, dịch vụ gắn với khu phố cổ. Nếu toàn bộ các vòm cầu được cải tạo, kết hợp khai thác không gian vỉa hè, khu vực này có thể bổ sung hơn 7.000m² phục vụ các hoạt động văn hóa công cộng, tạo thêm điểm đến cho người dân và du khách.
Năm 2018, không gian bích họa phố Phùng Hưng được hình thành trên 17 vòm cầu, từ ngã ba Lê Văn Linh đến phố Hàng Cót. Những bức tranh tái hiện nhịp sống Hà Nội xưa, từ tàu điện, gánh hàng rong đến cảnh sinh hoạt phố phường, nhanh chóng trở thành điểm tham quan, chụp ảnh được yêu thích. Không gian bích họa cũng khơi lại ý tưởng tổ chức phố đi bộ Phùng Hưng, kết nối với chợ đêm Đồng Xuân, các phố Hàng Đường, Hàng Ngang, Hàng Đào và không gian đi bộ hồ Hoàn Kiếm, từng bước mở rộng những tuyến tham quan văn hóa trong khu phố cổ.
Tiếp đó, năm 2020, Hà Nội triển khai thí điểm đục thông 5 vòm cầu đường sắt phía nam cầu Long Biên, từ vòm số 79 đến 83, thuộc khu vực nối phố Hàng Cót với Hàng Giấy. Đây là bước thử nghiệm nhằm phục hồi kiến trúc nguyên trạng, tạo cơ sở triển khai đề án phát triển không gian văn hóa, thương mại, dịch vụ, du lịch tại khu vực 130 vòm cầu.

Từng được liên tưởng với Viaduc des Arts ở Paris (Pháp), nơi những vòm cầu đường sắt cũ được chuyển đổi thành không gian nghệ thuật, thủ công và sáng tạo, Phùng Hưng cũng mang trong mình tiềm năng trở thành một điểm giao lưu văn hóa đặc sắc của Hà Nội.
Hơn một thế kỷ đi qua, tuyến đường sắt trên cao vẫn lặng lẽ nối những dãy phố cũ, chở theo tiếng còi tàu và bao lớp ký ức. Dưới những vòm cầu rêu phong, các quán hàng vẫn đón khách, nhịp sống phố phường vẫn sôi động. Và biết đâu, một ngày không xa, những vòm cầu trăm tuổi sẽ được đánh thức, để con đường từng chứng kiến bao thăng trầm ấy tiếp tục kể câu chuyện về một Hà Nội biết nâng niu quá khứ, gìn giữ bản sắc và rộng mở với tương lai.

