Seoul đánh thức sức sống di sản từ những mái nhà Hanok

Thay đổi tư duy, mở đường cho bảo tồn di sản

Giữa một Seoul hiện đại với nhịp sống đô thị hối hả, Bukchon vẫn giữ được vẻ trầm mặc của một khu dân cư truyền thống. Nằm giữa hai cung điện Gyeongbokgung và Changdeokgung, khu phố nổi bật với những con ngõ nhỏ uốn lượn, mái ngói cong và các ngôi nhà Hanok – kiến trúc nhà ở truyền thống của Hàn Quốc. Không chỉ là dấu tích của một thời kỳ lịch sử, nơi đây còn lưu giữ những giá trị văn hóa gắn với đời sống thường nhật của người dân Seoul.

Tuy nhiên, diện mạo ấy từng đứng trước nguy cơ biến mất dưới sức ép đô thị hóa. Trong giai đoạn thành phố tăng trưởng nhanh, nhu cầu xây dựng nhà ở và các công trình quy mô lớn gia tăng, trong khi những quy định bảo vệ cảnh quan lịch sử chưa được thực thi hiệu quả. Từ năm 1976, Bukchon được áp dụng các biện pháp kiểm soát về chiều cao, quy mô và hình thức kiến trúc nhằm bảo vệ đặc trưng khu phố. Dù vậy, những bất cập trong quản lý cùng mâu thuẫn giữa lợi ích phát triển và yêu cầu bảo tồn khiến nhiều công trình bị biến dạng, một số nhà Hanok xuống cấp hoặc bị bỏ hoang.

Không chỉ kiến trúc, chất lượng môi trường sống cũng suy giảm. Hệ thống thoát nước, chiếu sáng, vỉa hè và các tiện ích thiết yếu chưa đáp ứng nhu cầu của cư dân. Những ngôi nhà truyền thống có giá trị văn hóa nhưng chi phí bảo trì cao, thiếu cơ chế hỗ trợ, khiến chủ sở hữu không mặn mà với việc gìn giữ. Thực tế này cho thấy, nếu chỉ áp dụng các quy định hạn chế xây dựng mà không giải quyết những khó khăn của người dân, công tác bảo tồn khó đạt hiệu quả lâu dài.

Bước ngoặt xuất hiện năm 2008, khi Thị trưởng Seoul Oh Se-hoon công bố “Tuyên bố về nhà Hanok Seoul” tại Trung tâm Văn hóa Bukchon. Thay vì chỉ bảo vệ một khu vực riêng lẻ, chính quyền thành phố mở rộng chính sách hỗ trợ bảo tồn Hanok trên phạm vi toàn Seoul, xác định đây là tài sản lịch sử, văn hóa cần được duy trì và phát huy trong đời sống đương đại.

Trên cơ sở đó, chương trình cải thiện toàn diện Bukchon được triển khai với ba nhóm giải pháp: đăng ký và hỗ trợ cải tạo nhà Hanok; mua lại, phục hồi những công trình có giá trị; tái thiết cộng đồng gắn với nâng cấp môi trường sống. Điểm đáng chú ý là thành phố lựa chọn cách tiếp cận khuyến khích, tôn trọng quyền sở hữu và sự tham gia của người dân, thay vì áp đặt các biện pháp bảo tồn cứng nhắc.

Các chủ sở hữu nhà Hanok đăng ký với thành phố được hỗ trợ tài chính thông qua các khoản vay và trợ cấp để sửa chữa, cải tạo công trình. Những hướng dẫn về kiến trúc cho phép bổ sung tiện nghi hiện đại nhưng vẫn giữ các đặc điểm truyền thống như mái ngói, kết cấu gỗ, sân trong và cách tổ chức không gian. Nhờ đó, người dân có thêm điều kiện duy trì nhà cổ mà không phải hy sinh nhu cầu sinh hoạt thiết yếu.

Đối với những công trình bị bỏ hoang hoặc xuống cấp nghiêm trọng nhưng có giá trị văn hóa, chính quyền thực hiện mua lại theo giá thị trường, sau đó phục hồi và chuyển đổi thành không gian công cộng. Các trung tâm văn hóa, bảo tàng, nhà khách, phòng sinh hoạt cộng đồng và xưởng thủ công lần lượt được hình thành. Đặc biệt, một văn phòng quản lý khu vực được bố trí ngay trong nhà Hanok thành phố mua lại, tạo đầu mối thường trực để cán bộ tiếp xúc, trao đổi và giải quyết kiến nghị của cư dân.

Cùng với cải tạo công trình, Seoul chú trọng chỉnh trang hạ tầng: hạ ngầm đường dây điện, nâng cấp hệ thống thoát nước, chiếu sáng, dọn dẹp ngõ phố và cải thiện lối đi bộ. Như vậy, bảo tồn không còn là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa, mà trở thành một bộ phận trong chương trình cải thiện chất lượng không gian đô thị.

Đưa di sản hòa vào nhịp sống đương đại

Nếu bảo tồn là điều kiện để Bukchon giữ được diện mạo, thì việc tạo ra những công năng mới cho nhà Hanok chính là yếu tố giúp khu phố duy trì sức sống. Seoul không lựa chọn cách đóng khung di sản trong những không gian trưng bày tĩnh, mà khuyến khích người dân và du khách trực tiếp sử dụng, trải nghiệm kiến trúc truyền thống thông qua các hoạt động văn hóa đa dạng.

Năm 2023, sáng kiến “Tái tạo nhà Hanok Seoul 4.0” tiếp tục mở rộng định hướng này, nhấn mạnh việc phát triển kiến trúc Hanok phù hợp với nhu cầu hiện đại và quảng bá giá trị truyền thống ra quốc tế. Từ không gian ở, các ngôi nhà cổ đảm nhận thêm chức năng của trung tâm văn hóa, địa điểm lưu trú, nơi tổ chức triển lãm, trình diễn nghệ thuật và hoạt động giáo dục di sản. Cách làm này giúp kiến trúc truyền thống không bị tách rời khỏi cuộc sống, đồng thời tạo thêm sản phẩm văn hóa đặc trưng cho ngành du lịch.

Một trong những minh chứng rõ nét là Tuần lễ Hanok Seoul. Sự kiện lần thứ tư diễn ra trong 10 ngày, từ ngày 2 đến 11-10-2026, tại Bukchon, Seochon và các khu vực có nhà Hanok. Với chủ đề “Hanok trong đời sống thường nhật”, chương trình quy tụ khoảng 180 đơn vị tham gia, tổ chức 82 hoạt động, tăng 16 chương trình so với năm trước. Khoảng 85.000 lượt khách tham dự, cao hơn 15% so với năm 2025 và vượt xa con số 35.000 lượt của năm 2024.

Quan trọng hơn, sức hút của sự kiện không chỉ đến từ hoạt động tham quan, ngắm cảnh, mà còn ở những trải nghiệm trực tiếp. Sáu ngôi nhà Hanok công cộng tại Bukchon và Seochon được bố trí nội thất, vật dụng sinh hoạt hiện đại để giới thiệu khả năng thích ứng của kiến trúc truyền thống với cuộc sống hôm nay, thu hút khoảng 17.000 lượt khách. Gần 900 người đăng ký tham gia các tour có hướng dẫn viên tại những ngôi nhà vốn không thường xuyên mở cửa cho công chúng.

Các hoạt động thưởng trà, thưởng thức rượu truyền thống ghi nhận 480 lượt đặt chỗ; chín buổi biểu diễn thu hút khoảng 1.400 người. Những lớp học thủ công, trình diễn nghệ thuật, cắm hoa theo phong cách Hàn Quốc và hòa nhạc jazz bên hiên nhà gỗ tạo nên sự giao thoa giữa truyền thống với sáng tạo đương đại. Qua đó, Hanok không chỉ là nơi để chiêm ngưỡng mà còn trở thành không gian để công chúng tham gia, cảm nhận và tìm hiểu văn hóa bản địa.

Chính quyền thành phố cũng chú trọng kết nối các điểm di sản thành những không gian văn hóa liên hoàn, thay vì phát triển từng địa điểm riêng lẻ. Việc cải thiện tuyến đi bộ dọc Seosunna-gil, chỉnh trang khu vực quanh bức tường đá Jongmyo và điều chỉnh tuyến hầm ngầm dọc phố Yulgok-ro nhằm kết nối lại không gian lịch sử giữa Changgyeonggung với Jongmyo là những ví dụ tiêu biểu.

Giữ sức sống phố cổ, bảo đảm hài hòa lợi ích

Những chuyển biến tại Bukchon là kết quả của mô hình tái tạo đô thị lấy di sản làm nền tảng. Theo số liệu của dự án, lượng khách đến khu vực tăng từ khoảng 14.000 lượt năm 2006 lên hơn 1 triệu lượt năm 2014. Đến năm 2024, Seoul đã đăng ký 1.166 nhà Hanok, tương đương 13,6% tổng số nhà Hanok của thành phố. Số công trình bị bỏ hoang giảm, nhận thức tích cực của công chúng về kiến trúc truyền thống được cải thiện. Những nỗ lực bảo tồn cũng được ghi nhận thông qua Giải thưởng Di sản châu Á - Thái Bình Dương năm 2019.

Tuy nhiên, thành công về du lịch và thương mại cũng đặt ra những vấn đề không thể xem nhẹ. Lượng khách gia tăng cùng sự phát triển của các hoạt động dịch vụ đang tạo áp lực lên hạ tầng, vệ sinh môi trường, không gian riêng tư và sinh hoạt thường nhật của cư dân. Việc ngày càng nhiều ngôi nhà truyền thống được chuyển đổi thành cơ sở lưu trú và dịch vụ du lịch cũng làm gia tăng nguy cơ thương mại hóa, thay đổi cấu trúc cộng đồng và khiến khu phố dần đánh mất chức năng dân cư vốn làm nên bản sắc ban đầu.

Thực tế, năm 2020, Bukchon có 47 cơ sở kinh doanh dịch vụ trải nghiệm Hanok, nhưng đến năm 2026 con số này đã tăng lên 168. Trước tình trạng du lịch lan sâu vào các ngõ dân cư, quận Jongno đã thúc đẩy điều chỉnh quy hoạch khu vực, đồng thời triển khai cơ chế quản lý đặc biệt. Từ tháng 7-2024, Bukchon được xác định là khu vực quản lý đặc biệt; các tuyến phố được phân vùng theo mức độ ảnh hưởng của du lịch. Tại khu vực hạn chế cao nhất, khách tham quan chỉ được tiếp cận trong khung giờ từ 10 giờ đến 17 giờ, nhằm giảm tiếng ồn và bảo vệ đời sống cư dân.

Trên cơ sở kinh nghiệm tại Bukchon, Seochon và Seosunna-gil, thành phố dự kiến mở rộng các trung tâm Hanok công cộng, trong đó có khu làng Hanok Gyeongdong tại Jegi-dong, đồng thời phát triển những không gian phản ánh đặc trưng riêng của từng khu phố.

Từ một khu vực từng đứng trước nguy cơ mất bản sắc bởi áp lực đô thị hóa, Bukchon đã trở thành điểm đến văn hóa có sức hút quốc tế nhờ sự kết hợp giữa bảo tồn kiến trúc, cải thiện hạ tầng và mở rộng hoạt động trải nghiệm. Câu chuyện của Seoul gợi mở một hướng tiếp cận có ý nghĩa: di sản không phải phần quá khứ cần được tách biệt khỏi quá trình phát triển, mà có thể trở thành nguồn lực tạo nên bản sắc, sức cạnh tranh và sự phát triển bền vững của thành phố.