Độc đáo tục thờ Tản Viên Sơn Thánh

Tục thờ Đức Thánh Tản lan tỏa rộng khắp từ Ba Vì, Sóc Sơn đến Sơn Tây…, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt, đậm chất xứ Đoài (Hà Nội).

Đậm chất xứ Đoài

Phát tích từ vùng núi Ba Vì (trấn Sơn Tây xưa), nay thuộc Thủ đô Hà Nội, tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh - vị thánh đứng đầu trong “Tứ bất tử” - thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, tinh thần đoàn kết cùng ước vọng chinh phục thiên nhiên nghìn đời của người Việt. Tục thờ Tản Viên Sơn Thánh nằm trong hệ thống tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương độc đáo của người Việt.

Tương truyền, Sơn Tinh (Tản Viên Sơn Thánh) có hai người em họ là Sùng Công và Hiển Công. Ba anh em mồ côi cha mẹ từ sớm, ngày ngày vào rừng kiếm củi sinh sống. Sau khi được tiên ông ban gậy thiêng và thần chú, Sơn Tinh cùng hai người em đã cứu giúp nhiều người, diệt trừ thú dữ… nên được nhân dân tôn làm Thần sư.

Sau này, Sơn Tinh được tiên ông ban sách ước, nên đã thắng Thủy Tinh và lấy được công chúa Mỵ Nương. Sau khi đánh thắng quân Thục, Vua Hùng phong cho Sơn Tinh là Nhạc phủ Thượng đẳng thần; Hiển Công là Cao Sơn Đại vương; Sùng Công là Quý Minh Đại vương.

Do có công lao to lớn với dân, với nước, Tản Viên Sơn Thánh được tôn phong là vị tổ của bách thần, một trong “Tứ bất tử” của thần linh nước Việt. Tưởng nhớ công đức của ngài, nhân dân ở nhiều địa phương đã lập đền thờ. Trên địa bàn Hà Nội hiện có 176 di tích thờ Tản Viên Sơn Thánh. Trong đó, riêng huyện Ba Vì (cũ) có 100 di tích, với nhiều di tích được xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt, di tích quốc gia và cấp thành phố.

Trong hệ thống di tích phong phú, đa dạng, những di tích thờ phụng Tản Viên Sơn Thánh lâu đời và tiêu biểu nhất phải kể đến là: Cụm di tích đền Thượng, đền Trung, đền Hạ (thuộc địa bàn hai xã Ba Vì và Minh Quang); đền Và (phường Sơn Tây); đình Tây Đằng (xã Quảng Oai); đình Thụy Phiêu (xã Thuần Mỹ); đình Khê Thượng (xã Bất Bạt); đình Tường Phiêu (xã Phúc Thọ)... Điều này khẳng định tục thờ Tản Viên Sơn Thánh có ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tâm linh của nhân dân xứ Đoài.

Với giá trị di sản văn hóa to lớn đó, ngày 30-1-2018, tục thờ Tản Viên Sơn Thánh đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 266/QĐ-BVHTTDL.

Phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại

Cùng với hệ thống di tích cổ gắn với tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh, những lễ hội dân gian về Đức Thánh Tản cũng là một phần thực hành tín ngưỡng được nhân dân duy trì qua nhiều thế hệ, trở thành nét văn hóa độc đáo.

Hằng năm, Lễ hội Tản Viên Sơn Thánh diễn ra vào khoảng rằm tháng Giêng; lễ tưởng niệm ngày hóa của Đức Thánh Tản được tổ chức vào ngày mùng 6 tháng Mười Một âm lịch. Ngoài lễ vật thông thường như: Gà, lợn, xôi, rượu, hương hoa, mỗi nơi thờ Tản Viên Sơn Thánh trong các kỳ tiệc lớn lại có lễ vật riêng. Tất cả đồ lễ dâng Thánh đều gợi nhớ thời kỳ săn bắt, hái lượm và thể hiện lòng biết ơn của nhân dân đối với Tản Viên Sơn Thánh.

Cùng với phần lễ được thực hiện bài bản, theo đúng truyền thống nghìn năm, nổi bật là tục rước nước, phần hội cũng có nhiều trò diễn mang tính truyền thống, tái hiện cuộc sống của người dân cần cù, sáng tạo ở thời đại Hùng Vương như: Múa lân, múa rồng, chơi đu, đánh vật, chọi gà, bắn nỏ, đẩy gậy... Những hoạt động này đều nhắc lại công tích của Tản Viên Sơn Thánh trong việc dạy nhân dân làm nghề nông và luyện quân.

Các nhà nghiên cứu văn hóa đánh giá, tập quán thờ Tản Viên Sơn Thánh hàm chứa nhiều giá trị về lịch sử, văn hóa, xã hội. Về giá trị lịch sử, tập quán này không chỉ tưởng nhớ vị thánh đứng đầu trong “Tứ bất tử” của người Việt mà còn thể hiện ước vọng chinh phục tự nhiên, chiến đấu chống thiên tai, lũ lụt để bảo vệ mùa màng và cuộc sống của nhân dân.

Theo UBND xã Ba Vì, tục thờ Tản Viên Sơn Thánh cũng góp phần khẳng định sự tồn tại của thời đại Hùng Vương - Nhà nước đầu tiên trong tâm thức người Việt. Bên cạnh đó, tập quán này mang ý nghĩa hướng về cội nguồn, hàm chứa giá trị giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn”.

Chủ tịch UBND xã Ba Vì Nguyễn Giáp Đông cho biết, việc giữ gìn, phát huy giá trị di sản trên địa bàn là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của địa phương. Những lễ hội hằng năm tưởng nhớ Đức Thánh Tản được tổ chức bài bản, chú trọng giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc thông qua các hoạt động biểu diễn cồng chiêng, trò chơi dân gian như bắn nỏ, đẩy gậy… Đồng thời, xã Ba Vì cũng đẩy mạnh tuyên truyền, trang trí khánh tiết, xây dựng các điểm check-in nhằm quảng bá hình ảnh lễ hội.

“Địa phương cũng tăng cường nhiều hoạt động gắn kết cộng đồng trong bảo vệ di sản và nâng cao nhận thức của nhân dân về giá trị di sản và các biện pháp bảo tồn”, ông Nguyễn Giáp Đông chia sẻ.