Ðể vó câu gõ nhịp nhân văn

Cái chớp mắt của thời gian ấy dễ khiến người ta sợ hãi vô thường. Bước sang năm Ngọ, thay vì run rẩy trước hữu hạn, sao chúng ta không “nhảy lên lưng ngựa” để thúc vó câu gõ nhịp vào hư vô, rong ruổi với cuộc đời bằng sự điềm tĩnh mà đầy lãng mạn, nhân văn!?

Hình ảnh ngựa trong lịch sử

Nếu lịch sử nhân loại là con đường thăm thẳm, thì ngựa chính là đôi chân vạn dặm. Không có loài vật nào lại gắn bó với định mệnh và khát vọng của con người hào hùng và đầy chất thơ như loài ngựa. Nhà tự nhiên học lừng danh Buffon từng thốt lên: “Ngựa là sự chinh phục cao quý nhất mà con người từng thực hiện được”. Cao quý, bởi trước khi cúi đầu để ta đặt yên cương, ngựa là gió, là tự do, là sự kiêu hãnh tuyệt đối của thảo nguyên. Khi chấp nhận làm bạn với người, ngựa không hề đánh mất lòng kiêu hãnh ấy, mà chia sẻ với con người.

Tại sao nhân loại tạc tượng ngựa nhiều đến thế? Phải chăng, khi nhảy lên lưng ngựa, con người mới thực sự được “nối dài” đôi chân và nâng cao tầm mắt? Ngồi trên lưng ngựa là ngồi trên đỉnh cao kiêu hãnh. Vì thế, tượng đài người cưỡi ngựa không chỉ tôn vinh cá nhân người anh hùng, mà còn là một ẩn dụ tuyệt đẹp về sự “cộng sinh” giữa Lý trí và Sức mạnh. Con ngựa với khối cơ bắp cuồn cuộn là năng lượng hoang dã của tự nhiên; người kỵ sĩ điềm tĩnh cầm cương là lý trí kiểm soát.

Tôi nhớ câu chuyện về Alexander đại đế và tuấn mã Bucephalus. Khi tất cả đều bất lực trước con ngựa chứng, chàng trai trẻ Alexander đã nhìn thấy điều không ai thấy: Con ngựa sợ cái bóng của chính mình. Chàng nhẹ nhàng dắt nó quay đầu về phía mặt trời. Cái bóng rơi lại phía sau. Con ngựa hết sợ và từ đó trở thành người bạn chiến đấu trung thành nhất, cùng Alexander đi đến tận cùng thế giới. Câu chuyện đâu chỉ là kỹ thuật kỵ mã. Đó là triết lý sống: Muốn chế ngự sức mạnh, phải thấu hiểu nỗi sợ; và muốn vượt qua bóng tối, hãy kiên định hướng về phía ánh sáng.

Nếu phương Tây coi ngựa là sức mạnh chinh phục, thì phương Đông coi ngựa là cốt cách quân tử. Ngựa Xích Thố của Quan Vân Trường ngày đi ngàn dặm. Nhưng cái quý của Xích Thố không nằm ở tốc độ. Khi Quan Công ngã xuống ở Mạch Thành, con ngựa tuyệt thực mà chết theo. Người đời ca ngợi Quan Vũ là “nghĩa tuyệt”, thì Xích Thố cũng xứng đáng là “nghĩa mã”.

Hình ảnh Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt bay về trời vẫn là thiên hùng ca tráng lệ nhất trong truyền thuyết người Việt chúng ta. Tại sao lại là ngựa sắt? Khi vận nước lâm nguy, con ngựa xương thịt không gánh nổi non sông. Phải là sắt, là thép, là ý chí quật cường được hun đúc từ lòng yêu nước. Nhưng cái đẹp nhất của truyền thuyết nằm ở đoạn kết. Sau khi giặc tan, Thánh Gióng cởi giáp, cưỡi ngựa bay thẳng lên trời hóa vào hư không. Hình ảnh đó đẹp quá. Đẹp ở buông bỏ. Công thành thân thoái. Con ngựa ấy chở người anh hùng về với cội nguồn, với bầu trời tự do vĩnh cửu.

Tâm thức Việt đâu chỉ có khói lửa đao binh. Bên cạnh con ngựa sắt quật cường, dân tộc mình còn ấp ủ một giấc mơ lãng mạn: Ngựa chín hồng mao. Bạn nhớ sính lễ mà Vua Hùng thách cưới chứ? “Voi chín ngà, Gà chín cựa, Ngựa chín hồng mao”. Con ngựa ấy không dùng để ra trận, nó là sứ giả của tình yêu, là sính lễ để cầu lấy hạnh phúc. Nếu ngựa sắt là ý chí bảo vệ non sông, thì ngựa chín hồng mao là khát vọng chinh phục những đỉnh cao của vẹn tròn. Để chạm tay vào hạnh phúc xứng đáng, con người phải nỗ lực tìm kiếm những điều ngỡ như không thể. Con ngựa có bờm đỏ rực như lửa ấy, phải chăng chính là ngọn lửa đam mê cần có để thắp sáng cuộc đời mỗi người?

... và trong nghệ thuật

Mùa xuân nói chuyện ngựa, tôi bỗng nhớ hai câu thơ tuyệt bút của Vương Duy trong bài “Quan Lạp”. Chỉ mười chữ thôi mà vẽ nên cả một bức tranh xuân khoáng đạt: “Thảo khô ưng nhãn tật/ Tuyết tận mã đề khinh” (Cỏ úa, mắt ưng nhanh/ Tuyết tan, chân ngựa nhẹ).

Mùa đông tuyết phủ dày, bước chân ngựa nặng nề, trĩu xuống. Nhưng khi xuân sang, tuyết tan rồi, vó ngựa bỗng trở nên nhẹ bẫng. Cái chữ “khinh” ấy thần tình quá. Đâu chỉ là cái nhẹ của bước chân vật lý, mà là cái nhẹ nhõm của tâm hồn. Mùa xuân là mùa của cởi bỏ. Trút xuống những gánh nặng ưu phiền năm cũ, tâm hồn ta sẽ nhẹ tênh như vó ngựa lướt trên cỏ non. Năm Ngọ, chúc nhau “mã đề khinh”, âu cũng là lời chúc đầy ý nghĩa.

Và làm sao quên được Nguyễn Du, đại thi hào đã mượn hình ảnh ngựa để vẽ nên bức tranh tình xuân đẹp nhất khi Kim Trọng gặp Thúy Kiều: “Tuyết in sắc ngựa câu giòn/ Cỏ pha màu áo nhuộm non da trời”.

Giữa những tuấn mã hào hoa, tôi muốn cúi đầu trước một con ngựa... gầy gò, ốm yếu. Đó là Rocinante của chàng hiệp sĩ Don Quixote. Một con ngựa già nua, da bọc xương, mà chàng quý tộc nghèo lại đặt cho cái tên kiêu hãnh là Rocinante, “trước là ngựa thồ, nay là đệ nhất tuấn mã”. Chàng cưỡi nó đi đánh nhau với cối xay gió, đi thực hiện những giấc mơ công lý hão huyền. Người đời cười con ngựa xấu xí. Nhưng với tôi, đó là con ngựa “thơ” nhất trong văn học phương Tây. Bởi vì nó chở trên lưng một thứ còn nặng hơn cả áo giáp sắt: Lý tưởng. Rocinante là hiện thân của sự dấn thân, dù sức tàn lực kiệt nhưng vẫn hướng về những điều cao cả. Không cần phải là Xích Thố mới xứng anh hùng. Chỉ cần dám bước đi vì một ước mơ đẹp, dù là con ngựa gầy ốm vẫn là chiến mã. Một chút “điên” thơ ngây ấy, chẳng phải rất cần cho cuộc sống quá ư thực dụng này sao?

Rong chơi sang hội họa. Danh họa Từ Bi Hồng vẽ ngựa không có dây cương, không có yên. Ngựa của ông vó tung vào không trung, bờm dựng ngược trong gió. Đó không còn là con vật bằng xương bằng thịt, đó là khí. Là thần thái tự do tuyệt đối. Mùa xuân, ngắm tranh ngựa Từ Bi Hồng, ta thấy lòng mình như muốn phá vỡ mọi khuôn khổ chật hẹp để bay lên.

Năm Ngọ, chúng ta hay chúc nhau “Mã đáo thành công”. Câu chúc bắt nguồn từ tích xưa: Người ta thả ngựa nhà vào rừng, mong dụ được ngựa hoang về. Thế là được cả vốn lẫn lời.

Thiền học lại có câu: “Tâm viên ý mã”. Những suy nghĩ của chúng ta chạy nhảy lung tung như con ngựa hoang không cương. Nó phóng từ quá khứ đến tương lai, nó lo âu, nó toan tính, nó không bao giờ chịu đứng yên trong giây phút hiện tại. Con ngựa hoang ấy, nếu không biết cách thuần phục, nó sẽ kéo ta xuống vực thẳm của khổ đau và phiền não.

Vậy nên, “Mã đáo” ở đây, xin được hiểu là: Quay về. Về đâu? Hãy học đức tính “Lão mã thức đồ” - Ngựa già biết đường. Trí tuệ của sự từng trải sẽ chỉ đâu là lối về an nhiên. Thành công lớn nhất của đời người, không phải là đi được bao xa, mà là biết đường quay về.

Và khi quay về, đẹp nhất là cảnh giới: “Mã đạp lạc hoa” (Ngựa dẫm lên hoa rụng).

Sau một đời rong ruổi, người kỵ sĩ quay về. Vó ngựa đi qua rừng hoa, cánh hoa rụng vương đầy trên móng ngựa: “Mã đề hương tận, lạc hoa tung” (Móng ngựa thơm nồng, cánh hoa bay).

Về nhà, không mang theo vàng bạc, không mang theo công danh, chỉ mang theo mùi hương hoa cỏ dính dưới chân. Đó chẳng phải là cái đích đến thanh cao nhất của kiếp nhân sinh sao?!

Tiếng vó câu vẫn đang gõ nhịp ngoài kia. Thời gian không chờ đợi. Thay vì sợ hãi “bóng câu qua cửa sổ”, hãy can đảm nhảy lên lưng ngựa. Hãy cầm lấy dây cương cuộc đời mình bằng sự điềm tĩnh và một trái tim lãng mạn, nhân văn.